“Gözün Görebildiği Her Şey Hakikattir”: İnancın Tarihsel Doğuşu
Alevilik incelemesi yaparken, bu inancın İslam tasavvufunun en özgün damarı olduğunu bilmek gerekir. Bu bağlamda düşüncenin kökleri, Şah-ı Merdan Hz. Ali’ye ve Ehl-i Beyt sevgisine dayanır. Özellikle Ahmet Yesevi okulundan feyiz alan Horasan Erenleri, bu inanç şuurunu Asya’dan Anadolu coğrafyasına taşıdı. Nitekim Hacı Bektaş Veli, pir olarak bu felsefi temeli Anadolu topraklarında kalıcı bir ahlak nizamına dönüştürdü.
Dolayısıyla Alevi düşüncesi, şekilsel ibadetlerden ziyade batıni yani içsel ve derin manayı esas aldı. Şöyle ki kurucu pirler, insanı merkeze alan bir hoşgörü felsefesi geliştirdi. Bunun sonucunda asırlar boyunca baskılara uğrayan kitleler, inançlarını sözlü gelenekle korumayı başardı. Görülüyor ki ozanların deyişleri ve nefesleri, bu inancın tarihsel hafızasını bugüne kadar kuşaktan kuşağa ulaştırdı.
“Kıblemiz İnsandır Bizim”: Bilinmeyen Hanefi Kesişimi
Tarihsel ve felsefi boyutta, Alevi-Bektaşi kültürü ile Hanefi düşüncesi arasında şaşırtıcı bağlar bulunur. Özellikle Hanefi mezhebinin kurucusu İmam-ı Azam Ebu Hanife, derin bir Ehl-i Beyt sevdalısıydı. Nitekim kendisi, Hz. Ali soyuna yapılan zulümlere ve haksızlıklara her zaman cesurca karşı çıktı. Hatta Emevi ve Abbasi baskılarına direnen İmam Cafer-i Sadık’ı canı pahasına destekledi.
Sosyolojik açıdan ise Ebu Hanife’nin akla ve adalete dayanan özgürlükçü yaklaşımı, Horasan’da büyük bir zemin buldu. Zira kendisi, katı şekilcilik yerine insanın niyetini ve kalbini merkeze alan fetvalar üretti. Şüphesiz bu esnek Hanefi fıkıh anlayışı, Horasan Erenlerinin batıni yorumlarıyla muazzam bir uyum sağladı. Dolayısıyla kurucu pîrler, bu akılcı mirası tasavvufi aşkla yoğurarak Anadolu’nun vicdanı haline getirdiler.
“Hararet Nardadır Sacda Değildir”: Dört Kapı Kırk Makam Öğretisi
Felsefi açıdan bu inanç sistemi, evreni ve insanı tek bir vuruşta bütünleştirir. Zira Alevilikte Tanrı dışarıda bir yerde değildir; aksine varlığın tam merkezinde gizlidir. Özellikle Vahdet-i Vücud felsefesi, her zerrenin ilahi özden bir parça taşıdığını savunur. Nitekim Hacı Bektaş Veli’nin Dört Kapı Kırk Makam öğretisi, insanı Enel-Hak sırrına ulaştıran merdivendir. Böylece can, kendi özündeki tanrısal nuru keşfederek nefis zincirlerini bir bir kırar.
Psikolojik boyutta ise bu derin keşif, kişiyi kibrinden tamamen arındırarak “İnsan-ı Kamil” mertebesine taşır. Bununla birlikte “Eline, diline, beline sahip ol” düsturu, bu felsefenin pratik ahlak yasasıdır. Özellikle kadını ve erkeği “can” görerek eşit sayan bu yaklaşım, evrensel hümanizmin en saf halidir. Dolayısıyla felsefe, insanı evrenin kalbi sayan muazzam bir panteist ve bilge duruş sergiler.
“Dönen Dönsün Ben Dönmezem Yolumdan”: Cem Meydanının Kudreti
Sonuçta bu kozmik felsefe, kendisini en net şekilde kutsal Cem ibadetinde gösterir. Bu bağlamda Cem, canların bir araya gelerek Hak huzurunda tamamen eşitlendiği meydandır. Şöyle ki meydanda dirlik ve birlik sağlanmadan, yani küskünler barışmadan rızalık kapısı açılmaz. Ancak herkes birbiriyle helalleştikten sonra, dedenin rehberliğinde o muazzam tasavvufi yolculuk başlar.
Çünkü Cem evindeki her eylem, asırlık sırlar içeren On İki Hizmet esasına göre yürütülür. Nitekim zakirin çaldığı bağlama eşliğinde dönülen semah, sadece fiziksel bir hareket değildir. Aksine semah, turnalar gibi gökyüzüne kanat çırparak evrenin dönüşüne eşlik etme ayinidir. Bu ibadet esnasında yakılan çerağ ise cehaletin karanlığını yıkan o ezeli ilahi nuru simgeler.
“Yetmiş İki Millete Bir Gözle Bakmayan”: Toplumsal Yansımalar
Alevilik incelemesi verilerine göre inancın kökeni, Hz. Muhammed’in de katıldığı efsanevi Kırklar Meclisi’ne dayanır. Bireysel düzlemde bu meclis, “birimiz kırkımız, kırkımız birimiz” diyerek kolektif bir adalet bilinci aşılar. Aksine bu birlik ruhu, bencil ve maddeci dünyanın getirdiği yozlaşmaya karşı her zaman güçlü bir set çekmiştir. Dolayısıyla inanç, toplumu tek bir vücut gibi bir arada tutan manevi bir tutkaldır.
Hatta modern çağın getirdiği kentleşme sancılarına rağmen, Alevi dernekleri bu kültürel mirası başarıyla koruyor. Zira Muharrem orucu ve pişirilen aşureler, ortak acıların ve paylaşım kültürünün en canlı simgeleridir. Buna rağmen kadim inancın felsefesi, popüler kültürün yüzeysel dalgaları karşısında zaman zaman yıpranma tehlikesi yaşıyor. Özetle Alevilik, evrensel barışın, sevginin ve insan onurunun Anadolu topraklarında filizlenen en köklü haykırışıdır.
“Gelin Canlar Bir Olalım” Çağrısı
Son tahlilde Alevi-Bektaşi düşüncesi, insanlık kültür mirasının en mutena ve en asil köşelerinden biridir. Bireysel düzlemde sazın teline, pirin sözüne bağlanan her can, aslında evrensel bir kardeşlik yemini eder. Devletin ve toplumun modern çağda bu kadim inancı doğru anlaması, toplumsal barışımız için hayati bir değer taşır. Nihayetinde Aleviliğin bin yıllık şiarı; ırk, dil ve mezhep ayırmadan, tüm insanlığı Hak adına sevmek ve incitmemektir.
