Osmanlı Devleti’nin kuruluş hikayesi genellikle sadece askeri zaferlerle ve fetihlerle açıklanır. Oysa bu büyük siyasi başarının arkasında devasa bir manevi ve toplumsal emek vardı. Ömer Lütfi Barkan bu gizli kahramanları “kolonizatör Türk dervişleri” olarak adlandırır. Böylece bu gezgin dervişler Anadolu’nun uç bölgelerinde devletin kurumsal temelini hazırladılar.
Horasan’dan Anadolu’ya Uzanan Büyük Göç
Çünkü Moğol istilası önünden kaçan milyonlarca insan Anadolu’ya doğru büyük bir göç başlattı. Bu kitlelerin arasında Ahmet Yesevi ekolünden gelen yüzlerce derviş de yer alıyordu. Geyikli Baba, Abdal Musa ve Kumral Abdal gibi isimler sınırlara yerleştiler.
Bu amaçla Bizans sınırındaki ıssız dağ başlarını ve boş arazileri kendilerine yurt seçtiler. Nitekim bu dervişler gittikleri her yerde İslam’ın esnek ve hoşgörülü yüzünü temsil ettiler. Kısacası Horasan aydınlığı dervişlerin heybelerinde Osmanlı coğrafyasına akarak yeni bir ruh üfledi.
Boş Toprakların Yeşermesi ve Ekonomik Boyut
Dervişlerin en büyük başarısı doğrudan doğruya ekonomik ve sosyal hayatı örgütlemek oldu. Zira bu isimler sadece dua eden dini figürler olarak kalmadılar. Kurdukları tekke ve zaviyelerin etrafında boş toprakları tarıma açarak üretime kazandırdılar.
Ayrıca bu zaviyeler yollar üzerinde güvenli birer konaklama ve lojistik merkezine dönüştü. Yolcuları ücretsiz ağırlayarak bölgedeki ticari hareketliliği ve güvenliği en üst seviyeye çıkardılar. Dolayısıyla dervişler devletin resmi kurumları henüz ulaşmadan sınır boylarında düzeni sağladılar. Sonuç olarak bu iktisadi canlılık Osmanlı beyliğinin büyümesini maddi açıdan doğrudan kolaylaştırdı.
Kılıçtan Önce Gönül Alan Hoşgörü Politikası
Bunun yanı sıra dervişler toplumsal bütünleşme adına eşsiz bir propaganda faaliyeti yürüttüler. Çünkü fetihten önce Hristiyan köylerine giderek yerel halkın güvenini ve sevgisini kazandılar. Göçebe Türkmenler ile yerleşik köylüler arasındaki sürtüşmeleri de başarıyla engellediler.
Nitekim onların bu birleştirici tavrı sayesinde birçok bölge savaşsız teslim oldu. Bu nedenle Osmanlı’nın istimalet yani hoşgörü politikası köklerini bu dervişlerin felsefesinden alır. Alperenler askeri fetihlerden çok önce gönülleri fethederek devletin kalıcılığını sağladılar.
Askeri Rol ve Abdalan-ı Rum Hareketi
Ancak bu dervişlerin mücadelesi sadece tarımla ve kültürel faaliyetlerle sınırlı değildi. Aksine ihtiyaç duyulduğunda Abdalan-ı Rum adıyla ordunun en ön saflarında savaştılar. Tahta kılıçlarıyla gazalara katılarak askerlerin moral ve motivasyonunu zirveye taşıdılar.
ÖrneğinOrhan Gazi Bursa’nın fethinde Geyikli Baba’nın manevi gücünden çok büyük yardım aldı. Sonunda padişahlar bu dervişlere geniş topraklar bağışlayarak onları taltif ettiler. Böylelikle askeri güç ile manevi otorite arasında kopmaz bir ittifak kuruldu.
Akademik Açıdan Dervişlerin Kolonizasyon Rolü
Modern tarihçiler kuruluş dönemindeki derviş etkisini çok yönlü olarak ele alırlar. ÖrneğinHalil İnalcık gibi uzmanlar dervişleri erken dönemin en dinamik sosyal unsuru sayar. Oysa bazı popüler anlatılar bu süreci sadece mucizelerle dolu menkıbeler olarak görür.
Buna rağmen her iki akademik bakış da çok net bir ortak noktada buluşur. Çünkü kolonizatör dervişler olmasaydı Osmanlı yeni topraklarda bu kadar hızlı kök salamazdı. Sonuç olarak bugün Anadolu’da ve Balkanlar’da gördüğümüz şehir dokusu bu dervişlerin attığı ilk temellerin mirasıdır.
