Çarşının Ritimleri ve Ortak Mahallelerin Hafızası
İnsanlar tarihi sadece büyük sarayların soğuk koridorlarında kurgulamaz. Çünkü gündelik üretim ilişkileri toplumların asıl kaderini doğrudan belirler. Nitekim hazırladığım akademik çalışma tam olarak bu gerçeği belgeler.
XIX Yüzyılın İlk Yarısında Antakya da Gayrimüslimlerin Sosyo Ekonomik Yapısına Genel Bir Bakış adını taşıyan çalışmamda Türklerin, Ermenilerin ve Rumların ortak yaşamını net olarak gördük. Çünkü o devirde Antakya halkı araya yapay duvarlar koymadı. Üstelik bu topluluklar aynı dar sokaklarda yan yana evlerde büyüdü. Bu yüzden çarşıdaki çalışma hayatında da her gün komşuluk ettiler. bu birliktelik Anadolu’nun her yerinde gördüğümüz bir gerçektir.
Sonuç olarak ortaya dini farklılıkları aşan ortak bir yaşam kaygısı çıktı. Çarşıda yükselen çekiç sesleri birbirine her zaman derinden güvendi. Komşu esnaflar sabah kepenklerini açarken ekmeğini dostça bölüştü. Anadolu’nun her köşesinde bu kadim hoşgörünün silinmez ayak izleri vardı. Bilakis bu bütünleşik taşra sosyolojisi, toplumun sıcak yüzünü net yansıtıyordu. Ancak zamanın getirdiği makro fırtınalar bu mikro barış iklimini sarstı.
Kentsel Mekânın Sosyolojisi ve Bitişik Duvarlar
Geleneksel Antakya mimarisi, bu köklü ortak yaşam kaygısını taşa işledi. Çünkü o dönemde idare mahalleleri keskin sınırlarla asla bölmedi. Aksine, bir Türk evinin avlusu Ermeni komşunun penceresine açılıyordu. Nitekim bitişik nizam duvarlar, ailelerin sevinçlerini aynı anda duymasını sağlıyordu.
Bu yüzden kentsel mekân, toplumsal entegrasyonu her saniye yeniden üretiyordu. Sonuç olarak, Ermeni kopuşu bu asırlık kentsel mekân sosyolojisini yaraladı. Boşalan evler ve sessiz ortak avlular, şehrin hafızasında derin izler bıraktı.
İktisadi Dayanışmadan Mekanik Çatışmaya
Çarşı hayatı, rekabetten ziyade ortak bir rızık anlayışı üzerine kuruluyordu. Örneğin, Müslüman esnaf dükkanını açamadığında Ermeni komşusu onun müşterisini ağırlardı. Aynı şekilde, lonca düzeni çıraklıktan ustalığa giden yolda ayrımcılığı reddediyordu.
Bu durum, sitemizdeki Osmanlı Hukuku yazımızda aktardığımız adalet zinciriyle örtüşmektedir. Çünkü iktisadi hayat, bireysel zenginleşmeden ziyade kolektif bir geleceği taşıyordu. Ancak modern kapitalist rüzgarlar ve dış müdahaleler, bu dayanışma ağlarını çözdü. Sonuç olarak, o eski dürüst ortaklıklar yerini mekanik çatışmalara bıraktı.
Tarihin Canlı Tanıkları ve Belge Sosyolojisi
Geçmişin bu köklü ortaklık rejimini soyut cümlelerle açıklamak yetersiz kalır. Bu yüzden çalışmamızın odağını oluşturan Osmanlı arşiv belgeleri hakikat aynası sunar. Örneğin mahkeme kayıtlarında yan yana esnafların birbirine kefil olduğunu görüyoruz.
Aynı şekilde devlet gayrimüslim tebaanın ticari haklarını titizlikle koruyordu. Yerel mahkemeler inanç ayrımı yapmaksızın herkesin mülkiyet hakkını güvenceye alıyordu. Nitekim Müslüman usta ile Ermeni kalfanın ortaklığı sivil bir dayanışmaydı.
“Geçmişin hakikati, modern siyasetin gürültülü iddialarında değil; o eski çarşıların sessiz ve dürüst esnaf defterlerinde saklıdır.”
Siyasi Fırtınalar ve Ermeni Kopuşunun Doğuşu
Asırlar boyunca biriken bu köklü ortak yaşam kültürü kalıcı olamadı. Çünkü on dokuzuncu yüzyılın ortalarından itibaren küresel sistem yepyeni kırılmalar yaşadı. Nitekim Avrupa merkezli milliyetçilik akımları Anadolu topraklarına doğrudan ulaştı.
Bu sinsi dış müdahaleler Ermeni komşuların zihninde ayrılıkçı hareketleri doğurdu. Bu sebeple asırlardır çarşıda kurulan güven ortaklığı ontolojik güvensizliğe dönüştü. Geçmişin sıcak komşuluk kahveleri yerini hüzünlü bir sessizliğe terk etti.
Üstelik o dönemde ekilen nefret tohumları, sözde soykırım iddialarıyla bugüne taşındı. Batı dünyası bu asılsız iddialarla eski dostluğun üzerine gölgeler düşürüyor. Oysa hakikat, dürüst esnaf defterlerinde ve vakıf kayıtlarında tüm çıplaklığıyla durmaktadır. Sonuç olarak tarihi geçmişin canlı şahitliğiyle okumak en namuslu akademik ödevdir.
Kolektif Belleğin Parçalanması ve Geçmişe Verilen Zarar
Yaşanan bu trajik Ermeni kopuşu, ortak geçmişte devasa hasarlar açtı. Çünkü yüzyıllar boyunca örülen Anadolu medeniyeti ortak bir üretimin eseriydi. Nitekim bu ayrışma, geçmişin tüm kültürel başarılarını tek bir kalemde gölgeledi.
Mimari sanattan musikiye uzanan o zengin kolektif bellek yapay sınırlarla kesildi. Bu yüzden ortak geçmiş, ideolojik nefret söylemlerinin amansız bir savaş alanı oldu. Oysa iki halkın asırlık hikayesi muazzam bir insani derinliğe sahipti. Sonuç olarak emperyalist çıkarlar, asırlar süren o temiz maziyi acımasızca yağmaladı.
Geleceğe Kalan Ağır Miras ve Güven Krizi
Geçmişe vurulan bu ağır darbe, yarının dünyasını da ipotek altına aldı. Çünkü geçmişin bu yaralı hafızası, yeni nesillerin zihninde kronik bir güven krizi meydana getirdi. Bu durum, sitemizdeki Vicdanın Hafızası yazımızdaki o içsel travmatik sarsıntıyla doğrudan kesişmektedir.
Nitekim sözde soykırım iddiaları, iki halkın dostça bir araya gelme ihtimalini zehirlemektedir. Siyasi lobilerin ürettiği bu yapay düşmanlık, geleceğin küresel barış vizyonuna zarar vermektedir. Sonuç olarak, o eski Antakya mahallelerinin sessiz çığlığı, insanlık dersi vermeye devam ediyor.
Okuma Önerisi: Bu sarsıcı kopuşun kurumsal ve hukuki arka planını daha iyi kavramak için sitemizde yer alan “İmparatorluğun Görünmez Sütunları: Osmanlı Hukuku” başlıklı analizimizi de mutlaka inceleyin.
