Türkiye, köklü tarihi ve zengin kültürel mirasıyla her zaman dikkat çeker. Ancak son yıllarda derinleşen sosyo-ekonomik krizler günlük hayatı doğrudan ve olumsuz etkiliyor. Nitekim ülkede yaşanan ağır koşullar, sıradan bir yaşam alanını adeta bir hayatta kalma mücadelesine dönüştürdü. Üstelik bu süreç, ekonomik çöküşten toplumsal yozlaşmaya kadar geniş bir alana yayılıyor. Dahası hukuki güvensizlik ve kamu hizmetlerindeki tıkanmalar vatandaşın çaresizlik iklimini büyütüyor. Sonuç olarak, mevcut sosyo-ekonomik sorunlar bireysel sınırları aşarak kolektif bir krize dönüşüyor. Buna ek olarak coğrafi zenginliklerin gölgesinde kalan bu süreç toplumsal yapıda derin aşınma yaratıyor. İşte bu yüzden giderek ağırlaşan yaşam koşulları kamusal alanda geniş ve olumsuz yankı buluyor.
Sosyo-Ekonomik Aşınma ve Alım Gücünün Tasfiyesi
Mevcut makroekonomik istikrarsızlık, toplumsal refahın tabana yayılmasını engellemektedir. Bunun yerine yapısal bir yoksullaşma sürecini tetiklemektedir. Tüketim maddeleri, barınma ve enerji maliyetlerinde önlenemez artışlar yaşanmaktadır. Giderek artan bu yüksek maliyetler, hanehalkı bütçelerini tamamen işlevsiz hale getiriyor.
Bu durum, Karl Marx’ın Kutuplaşma Teorisi bağlamında net biçimde değerlendirilebilir. Çünkü yaşanan ekonomik kriz, orta sınıfın hızla mülksüzleşerek işçileşmesine yol açmaktadır. Sınıflar arasında oluşan derin uçurum ise rasyonel sınırları tamamen aşmış durumdadır.
Sabit gelirli kesimlerin alım gücü her geçen gün sistematik olarak eritilmektedir. Artık açlık ve yoksulluk sınırları çok daha geniş kitleleri kapsamaktadır. Bu süreç, David Harvey’in Mülksüzleştirme Yoluyla Birikim kuramıyla tamamen örtüşmektedir. Zira kamusal kaynaklar ve halkın tüm birikimleri dar bir elit zümreye aktarılmaktadır. Dolayısıyla yaşanan bu sermaye transferi, toplumsal adaletsizliği ve ekonomik krizi derinleştiriyor. Bunun sonucu olarak genç nüfusun mülk edinme imkanları tamamen ortadan kaldırılmaktadır. Ayrıca kariyer planlama ve ekonomik bağımsızlık elde etme şansı kalmamaktadır. Bu olumsuz durum, bireylerin kendi emeklerine ve toplumsal geleceğe yabancılaşması (alienation) sürecini hızlandırmaktadır.
Anomi ve Toplumsal Ahlakın Çözülmesi
İktisadi daralma, sosyolojik literatürde toplumsal kuralsızlığı besleyen en birincil dinamiktir. Aynı zamanda ahlaki erozyonu da doğrudan tetikler. Émile Durkheim’ın Anomi teorisi, hızlı ekonomik sarsıntıların toplumsal normları zayıflattığını savunur. Ayrıca bu sarsıntılar bireyleri rehbersiz bırakır. Türkiye’deki ahlaki erozyon, normatif sınırların belirsizleştiği bu anomik yapının doğrudan bir sonucudur.
Öte yandan dezavantajlı gruplara, kadınlara, çocuklara ve canlı yaşamına yönelik şiddet eylemleri artmaktadır. Robert K. Merton’ın Gerilim (Strain) Teorisi uyarınca, kültürel hedeflere meşru yollardan ulaşılamamaktadır. Bu yüzden bireyler sapkın eylemlere ve şiddete yönelmektedir.
Dahası bireyler arası güven ilişkileri ciddi şekilde zedelenmektedir. Toplumsal dayanışmanın yerini rantiye odaklı, illegal ve kısa yoldan kazanç sağlama motivasyonları almaktadır. Nitekim Pierre Bourdieu’nün vurguladığı sosyal sermaye yani güven ağları yok olmaktadır. Yerini hayatta kalma güdüsünün getirdiği bir “herkesin herkesle savaşı” (Hobbesian) iklimine bırakmaktadır. Buna bağlı olarak kamusal alanda nezaket ve ortak yaşama kültürü tasfiye edilmektedir. Bunun yerine agresyon ve kutuplaşma dili ikame edilmektedir.
Hukuki Güvenlik İlkesinin Zedelenmesi ve Adalet Algısı
Bir devletin bekasını ve toplumsal barışı sağlayan en temel mekanizma hukuk sistemidir. Ancak mevcut sistem yapısal bir meşruiyet krizi ile karşı karşıyadır. Suç ve ceza arasındaki illiyet bağının gevşemesi, norm ihlallerinin cezasız kalacağı algısını yerleştirmektedir. Bu durum ise adalete olan inancı derinden sarsmaktadır.
Aslında bu tablo, Max Weber’in Rasyonel-Yasal Otorite modelinin çözüldüğünü teyit etmektedir. Çünkü sistem öngörülebilirliğini tamamen kaybetmiştir. Yasaların tarafsızlığı ve genelliği ilkelerinin zedelenmesi, bireylerin sisteme olan bağlılığını minimum düzeye indirmektedir.
Nitekim Jürgen Habermas’ın Meşruiyet Krizi olarak adlandırdığı bu fenomen tam olarak budur. İdari sistem, kitlelerin sadakatini ve güvenini devşirememektedir. Ayrıca yargısal süreçlerin öngörülemezliği, hak arama hürriyetinin kullanımında çekingenliğe ve güvensizliğe yol açmaktadır.
Kamusal Altyapının Çöküşü: Sağlık ve Ulaşım Sektörleri
Sosyal devlet ilkesinin en somut tezahürleri temel kamu hizmetleridir. Fakat bu hizmetler arz-talep dengesizliği ve yönetimsel zafiyetler nedeniyle tıkanma noktasına gelmiştir. Kamusal sağlık ağında MHRS randevu sistemi işlevini kaybetmektedir. Üstelik ameliyat ve tetkik süreleri rasyonel sınırları aşmaktadır. Bu olumsuz çalışma şartları ve güvenlik sorunları, nitelikli doktorlarımızı yurt dışına göç etmeye zorluyor. Sonuç olarak bu kitlesel göç, Beyin Göçü teorileri ekseninde, ülkenin entelektüel ve işlevsel geleceğinin ipotek altına alınmasıdır.
Benzer şekilde makro kentlerdeki ulaşım altyapısı, nüfus yoğunluğunu taşıyamaz hale gelmiş durumdadır. Henri Lefebvre’in Mekan Üretimi ve Kent Hakkı kavramları, modern şehir hayatını anlamamızı sağlar. Oysa bugün kentsel mekanlar bireyi özgürleştirmek yerine, onu sömüren bir baskı aracına dönüşmüştür. Kısacası şehirler, insanın zamanını gasp eden yapısal bir sistem haline gelmektedir.
Sonuç
Türkiye’de yaşamak artık sadece maddi bir yük değildir. Aynı zamanda ciddi bir belirsizlik ve anksiyete yönetimidir. Mevcut sistemsel tıkanıklığı aşmak ise geçici tedbirlerle mümkün değildir. Kalıcı çözüm için hukukun üstünlüğü, liyakatli yönetim ve toplumsal ahlakın rasyonel inşası şarttır.
