Çağdaşlaşma Kavramı ve Kutsal Alanın Daralması
Çağdaşlaşma, geleneksel dinsel kuralların mutlak otoritesini sarsan kapsamlı bir süreçtir. Öncelikle bu dalga, kutsal sayılan alanları hayatın içinden adım adım çıkarır. Bu doğrultuda dinsel kurallar, çağdaşlaşma karşısında zamanla toplumsal gücünü tamamen kaybeder. Nitekim asıl dönüşüm; ekonomik, teknolojik, siyasal ve eğitsel alanlarda kutsalın etkisizleşmesiyle başlar. Kısacası bu süreç, sadece siyaseti değil, gündelik yaşam pratiklerini bile kökten değiştirir.
Ayrıca insanlar, Atatürk’ün Türkiye’ye sadece bir Batılılaşma modeli getirdiğini sanırlar. Aksine Mustafa Kemal Atatürk, kendi söylemlerinde Batılılaşma deyimine hiçbir zaman yer vermedi. Çünkü Batılılaşma kavramı, sadece belli bir zaman kesitindeki ileri teknolojiyi kullanmayı anlatır. Buna karşılık Atatürk, her zaman laik, uygar ve gelişmiş bir toplum yapısı amaçladı. Dolayısıyla onun başlattığı bu köklü dönüşümü çağdaşlaşma deyimiyle açıklamak çok daha doğrudur.
Atatürk Devrimlerinin Amacı ve Başarı Sırları
Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu’nun enkazı üzerinde bağımsız bir devlet kurmayı hedefledi. İlk olarak 1919-1922 yılları arasında emperyalist güçlere karşı çetin bir savaş yönetti. Daha sonra gerçekleştirdiği devrimlerle halkı modern ve uygar bir toplum haline getirdi. Zira Âfet İnan, Atatürk’ün başarısının ardındaki sırrı her işte başarı sağlamak şeklinde yorumlar. Ona göre bu temel prensip, kaynağını bilgi, bilim, vatan ve millet sevgisinden alır.
Bunun yanı sıra Atatürk, geçici başarılar getiren zekâ yerine, kalıcı zaferler sağlayan akla inandı. Nitekim yazar Dietrich Gronau da usta liderin başarısını üç ana nedene bağlar. Bunlar şairane sezgi gücü, yüksek dikkat ve hazırlık yapmaya büyük özen göstermektir. Üstelik liderin inanılmaz gözlem gücü, askeri ve siyasi kararlarda rastlantılara yer bırakmazdı. Böylece sarsılmaz özgüveni ve sabrı tüketen stratejik zaman yönetimi, onu her zaman zafere taşıdı.
Cumhuriyet Düşüncesinin Doğuşu ve Anadolu İhtilali
Mustafa Kemal, Fransız İhtilali’nin özgürlük, adalet ve ulusçuluk kavramlarının yayıldığı dönemde dünyaya geldi. Bu doğrultuda parçalanan imparatorluğun gelgitleri arasında, öğrencilik yıllarından itibaren cumhuriyet fikrini bizzat büyüttü. Özellikle Batı dünyasından Rousseau ve Montesquieu ile Genç Türkler şairin ufkunu açtı. Zira Harbiye sıralarında kalbinde sakladığı bu millî sır, 1923 yılında tamamen olgunlaştı.
Bu bağlamda cumhuriyetin ilanı, kabine sistemini getirerek devletin demokratikleşmesi yolunda dev bir adım oldu. Hatta siyasal bilimci Dankwart Rustow, Anadolu hareketinin başından beri cumhuriyet ilkelerini seçtiğini belirtir. Rustow’a göre eski Osmanlı orduları din uğruna savaşırken, Kemalist ordular vatan uğruna dövüşüyorlardı. Kısacası ağırlığın bu noktaya kayması, daha o zamandan cumhuriyete gidişin en net belirtisidir. Dolayısıyla Türk Aydınlanma İnkılâbı, insanlık tarihinin son 220 yılındaki üç büyük devrimden biridir.
Akılcılık, Pozitivizm ve Mazlum Milletler
Atatürk’ün düşünsel gelişiminde rasyonalizm (akılcılık) ve pozitivizm (olguculuk) akımları çok belirgin izler bıraktı. Öncelikle o, her zaman laikliği ve bireysel düşünmeyi temel alan akılcı yöntemi korudu. Örneğin Dr. Reşit Galip ile yaptığı konuşmada, manevi mirasının bilim ve akıl olduğunu söyledi. Aynı şekilde lider, uygarlık ve başarı için dünyadaki en gerçek yol göstericinin bilim olduğunu vurguladı. Çünkü değişmeyen dogmaları ileri sürmek, bilimin ve insan aklının gelişimini tamamen engeller.
Bunun yanı sıra Türk milleti, en büyük emperyalist güçlerin bile ulusal dirençle yenilebileceğini gösterdi. Nitekim bu şanlı zafer, Asya ve Afrika’daki mazlum halklara bağımsızlık savaşlarında güçlü bir ışık oldu. Öyle ki Latin Amerika’dan Uzak Asya’ya kadar bütün üçüncü dünya ülkeleri bu hareketten etkilendi. Buna ek olarak Çin’de Sun Yat-Sen ve Hindistan’da Gandi, Mustafa Kemal’i hayranlıkla izledi. Zira o, Nutuk’ta mazlum milletlerin de bir bir doğacağını tüm insanlığa kararlılıkla müjdelemişti.
Türk Aydınlanması ve Ümmetten Ulusa Geçiş
Atatürk’ün aydınlanma hareketi, üç eski ve köhnemiş kurumun yıkılışıyla uygulamaya girdi. İlk olarak saltanatın yerine cumhuriyet, hilafetin yerine ise çağdaşlık ve laiklik ilkesi geldi. İkinci olarak medreselerin yerine, bilimi temel alan tamamen çağdaş bir eğitim sistemi kurdu. Bu doğrultuda gerçekleştirilen aydınlanma inkılâpları, aklın inançtan ve bilimin dinden bağımsız hale gelmesini sağladı. Dolayısıyla bu köklü dönüşüm, ümmet toplumundan bağımsız bir ulus ve özgür vatandaş yarattı.
Özetlemek gerekirse aydınlanma hamleleri, Doğu’ya özgü mistik ve dogmalara dayanan skolastik düşünceyi tamamen yıktı. Bunun yerine toplum, akla dayalı, araştırıcı, eleştirici ve yaratıcı bir düşünce sistemine geçti. Böylece yerleşmiş köhne inançların kafa üzerindeki ipoteği kalktı ve pozitivist bilimin net yol göstericiliği başladı. Sonuç olarak tarih boyunca akan hiçbir ırmağın yönünü tersine çevirmek asla mümkün değildir. Her şeye karşın Mustafa Kemal’in bıraktığı bu şanlı miras, çağdaş uygarlık yolundaki yürüyüşümüzü sonsuza dek aydınlatacaktır.
