Bugün modern şehirlerin sokaklarında sıkça yürürüz. Buna karşın bu caddelerin arkasındaki büyük vizyonları nadiren düşünürüz. Genç Türkiye Cumhuriyeti, askeri zaferlerin hemen ardından rotasını tamamen kültürel aydınlanmaya çevirdi. Nitekim Anadolu topraklarında muazzam bir inkılap hareketi başladı. Bu büyük aydınlanmanın en canlı duraklarından biri ise Bolu şehri oldu.
Takvimler 17 Temmuz 1934 tarihini gösteriyordu. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bu önemli günde Bolu’ya ayak bastı. Zira Bolu halkı onu uzun yıllardır büyük bir özlemle şehre davet ediyordu. Bahsi geçen tarihi seyahat, sıradan bir devlet gezisi değildi. Tam aksine yeni rejimin felsefesini taşıyan, son derece stratejik bir adımdı.
Atatürk şehre girerken coşkulu halk yollara halılar sermek istedi. Fakat Gazi bu durumu kibarca engelledi. Çünkü kendisi şatafattan ve gösterişten tamamen uzaktı. Yanındakilere şu tarihi sözleri söyledi: “Ben saltanat heveslisi değilim. Halktan biriyim. Cumhuriyet adamı olarak karşılanmak isterim.” İşte bu samimi cümle, tebaadan vatandaşlığa geçişin en net kanıtı oldu.
Gazi Mustafa Kemal, o gece Bolu Halkevi binasında konakladı. Bu tarihi bina, o akşam adeta entelektüel bir meclise dönüştü. Zira masada ülkenin geleceği, dil devrimi ve toplumsal yapı tartışılıyordu. Atatürk ertesi gün şehirden ayrıldı. Yine de ayrılmadan önce hatıra defterine çok özel duygularını not düşmeyi ihmal etmedi.
Kültür Devriminin Kalbi: Halkevleri ve Toplumsal Laboratuvar İşlevi
Cumhuriyet yönetimi, Halkevlerini ilk kez 1932 yılında açtı. Bahsi geçen kurumlar, yeni reformları tabana aktarmak için adeta birer toplumsal laboratuvar işlevi gördü. Bu doğrultuda Atatürk’ün Bolu’da bir Halkevi binasında konaklaması tesadüf değildi.
Halkevleri sadece okuma yazma kursları vermiyordu. Bunun da ötesinde bu çatılar altında tiyatro, müzik ve güzel sanatlar hızla gelişiyordu. Kısacası bu kurumlar, yeni bir ulusal kimlik inşa ediyordu. Sözgelimi kısıtlı imkanlara sahip Anadolu insanı burada ilk kez modern sanatla tanıştı. Böylelikle Halkevleri, eski saray kültürünün karşısına halkın kendi öz kültürünü koymayı başardı.
Kadınların Siyasal Hakları ve Bolu’da Atılan Tarihi Temeller
Atatürk’ün Bolu seyahati, Türk kadınının siyasi kaderini doğrudan belirleyen bir dönüm noktası oldu. O yıllarda Türk kadını yerel seçimlere katılabiliyordu. Lakin henüz milletvekili seçme ve seçilme hakkına sahip değildi.
Bolu Halkevi’ndeki fikir sofrasında tam bu hayati konu açıldı. Bolu Kız Sanat Okulu öğretmeni Bahire Bediz Morova Hanım masada söz aldı. Bahire Hanım, kadın hakları üzerine çok cesur ve kararlı bir konuşma yaptı. Üstelik onun bu yüksek entelektüel birikimi Atatürk’ü derinden etkiledi.
Gazi, Türk kadınının meclise girmeye hazır olduğunu o an bizzat gördü. Bu gelişme üzerine masadaki İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’ya tarihi bir talimat verdi. Bakanından, kadınlar için derhal bir kanun teklifi hazırlamasını istedi. Beklendiği gibi bu karardan birkaç ay sonra, 5 Aralık 1934’te Türk kadını tam siyasi haklarına kavuştu.
Atatürk bu tarihi kararın arkasında kararlılıkla durdu. Öyle ki yapılan ilk genel seçimlerde Bahire Hanım’ı bizzat milletvekili adayı yaptı. Sonuç itibarıyla Bahire Bediz Morova, TBMM’nin ilk 18 kadın milletvekilinden biri olarak adını tarihe yazdı.
Dil Devrimi, Entelektüel Diplomasi ve Akşam Sofralarının Sosyolojisi
Bolu’daki akşam sofrasında Dil Devrimi çalışmaları da geniş yer buldu. Yeni yönetim, eski Osmanlıca yerine öz Türkçeyi geliştirmek istiyordu. Zira halkın büyük çoğunluğu o dönemki karmaşık yazı dilini anlamıyordu. Dolayısıyla dilde sadeleşme, toplumsal eşitliğin de anahtarı haline geldi.
Atatürk, yurt gezilerinde yerel aydınlarla sürekli dil üzerine konuştu. Böylece yeni dil anlayışının toplumdaki karşılığını bizzat yerinde test etti. Örneğin Bolu’daki tarihi gecede Bahire Hanım’ın derin dil bilgisine hayran kaldı. Bu hayranlığın neticesinde ona “süs, bezek, resim” anlamına gelen “Bediz” ismini hediye etti. Ayrıca kendisine “Morova” soyadını da bizzat kendisi verdi.
Cumhuriyet Kentleşmesi: Mekanın ve Modern Kimliğin İnşası
Atatürk’ün yurt gezileri, ziyaret edilen şehirlerin çehresini de hızla değiştirdi. Kısacası bu ziyaretlerin ardından kentlerde büyük bir modernleşme hamlesi başladı. Bolu ziyareti de şehre yepyeni bir imar planı kazandırdı. Mesela kentte batılı anlamda meydanlar, geniş caddeler ve yeşil parklar inşa edildi.
Cumhuriyet modernizasyonu sadece binaları yenilemedi. Aksine temizlik uygulamaları ve modern kamu binalarıyla bireyin kamusal hayatını tamamen değiştirdi. Bu sayede Bolu, kısa sürede modern bir Cumhuriyet kenti kimliğine büründü.
Geçmişten Geleceğe Kalan Miras
Atatürk’ün 17 Temmuz 1934 Bolu ziyareti, çok büyük bir vizyonu simgeler. Çünkü bu gezi şatafatı reddetti; emeği, kadını ve halkı merkezine aldı. Dolayısıyla bugün bu mirasa sahip çıkmak, sadece geçmişi yad etmek anlamına gelmez. Bilakis o gün temelleri atılan çağdaş, laik ve eşitlikçi vizyonu kararlılıkla geleceğe taşımayı gerektirir.
