Sivas Kongresi’nin ardından Anadolu hareketi İstanbul karşısında çok büyük bir siyasi zafer kazandı. Çünkü Damat Ferit Paşa Hükümeti’nin istifası sarayın otoritesine vurulan en ağır darbeydi. Yeni kurulan Ali Rıza Paşa Hükümeti ise Anadolu ile uzlaşma yolları aradı. İşte 20-22 Ekim 1919 tarihleri arasında yapılan Amasya Görüşmeleri, bu uzlaşma arayışının sonucudur.
Görüşmelerin Perde Arkası ve Diplomatik Masanın Kurulması
İstanbul Hükümeti, Anadolu’daki milli iradeyi artık görmezden gelemeyeceğini çok iyi anladı. Zira Temsil Heyeti, halkın ve ordunun desteğiyle ülkenin fiili hükümeti haline gelmişti. Bu tıkanıklığı aşmak amacıyla Bahriye Nazırı Salih Paşa’yı heyet başkanı olarak Amasya’ya gönderdiler.
Mustafa Kemal Paşa, Rauf Orbay ve Bekir Sami Kunduh ise Temsil Heyeti adına masadaydı. Böylece iki taraf, Amasya Gar binalarında tarihin en kritik diplomatik müzakerelerine başladı. Nitekim İstanbul ilk kez Anadolu hareketini resmi bir heyet göndererek muhatap kabul etti. Kısacası bu masa, sarayın milli harekete teslim olmak zorunda kaldığının açık bir kanıtıydı.
Alınan Protokol Kararları ve Gizli Maddeler
Amasya’da üçü açık, ikisi gizli olmak üzere toplam beş adet protokol imzaladılar. Kararlara göre hiçbir azınlığa devletin siyasi egemenliğini bozacak imtiyazlar verilmeyecekti. Üstelik Erzurum ve Sivas Kongresi kararlarının İstanbul Hükümeti tarafından da kabulünü kararlaştırdılar. İtilaf Devletleri ile yapılacak barış konferansına Temsil Heyeti’nin onayladığı delegeler gidecekti.
Bunun yanı sıra gizli maddelerde zararlı cemiyetlerin faaliyetlerinin acilen durdurulmasını imza altına aldılar. Fakat masadaki en hararetli tartışma Mebuslar Meclisi’nin nerede toplanacağı konusunda yaşandı. Mustafa Kemal Paşa, İstanbul’un işgal altında olduğunu belirterek meclisin Anadolu’da açılmasını istedi. Dolayısıyla Salih Paşa bu teklifi kabul etse de İstanbul’daki padişah bu karara şiddetle direndi.
İstanbul’un Sözünü Tutmaması ve Salih Paşa’nın Krizi
Ancak Amasya’da atılan imzalar İstanbul’a dönüldüğünde saray bürokrasisi içinde sert bir duvara çarptı. Aksine Padişah Vahdettin ve sadrazam, Meclis-i Mebusan’ın başkent dışında toplanmasını anayasaya aykırı buldular. Salih Paşa, kararları hükümete kabul ettiremezse istifa edeceğine dair Amasya’da söz vermişti.
Nitekim sözünü yerine getiremedi ama siyasi dengeler yüzünden görevinden de istifa etmedi. İstanbul Hükümeti, Amasya protokollerinden sadece Meclis-i Mebusan’ın açılması maddesini resmen uyguladı. Bu amaçla ülke genelinde hızlıca milletvekili seçimlerinin yapılmasına onay verdiler. Sonuç olarak saray, protokollerin büyük kısmını sümen altı ederek Anadolu’yu oyalamaya çalıştı.
Amasya Görüşmeleri’nin Siyasi ve Hukuki Önemi
Bu diplomatik hamlenin sonuçları, maddelerin uygulanmamasından çok daha büyük bir hukuki zafer doğurdu. Çünkü İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti ile resmi protokol imzalayarak onu hukuken resmen tanıdı. İhtilal hareketi, bu görüşmeyle birlikte gayrimeşru bir isyan olmaktan çıkıp yasal bir kimlik kazandı.
Ayrıca seçimlerin yapılması kararı, Anadolu hareketinin meclise güçlü bir şekilde girmesini sağladı. Seçilen mebusların büyük kısmı Mustafa Kemal’in belirlediği vatansever isimlerden oluştu. Böylelikle Amasya Görüşmeleri, Ankara’da açılacak olan Büyük Millet Meclisi’nin yasal seçim sürecini başlattı.
Akademik Açıdan Amasya Görüşmeleri’nin Değeri
Modern tarihçiler Amasya Görüşmeleri’ni Milli Mücadele’nin diplomatik rüştünü ispat ettiği yer sayarlar. Örneğin Sina Akşin gibi uzmanlar bu süreci “ikili iktidar döneminin” resmi tescili olarak yorumlar. Oysa bazı dar popüler anlatılar bu olayı sadece bir uzlaşma toplantısı gibi görür. Onlara göre Salih Paşa’nın sözünü tutmaması bu görüşmeyi tamamen başarısız kılmıştır.
Buna rağmen her iki akademik bakış da çok net bir ortak noktada buluşur. Çünkü Amasya’da kazanılan bu hukuki meşruiyet olmasaydı seçimler yapılamaz ve Misak-ı Milli ilan edilemezdi. Sonuç olarak bugün sahip olduğumuz demokratik meclis kültürü köklerini 1919’daki bu Amasya Görüşmeleri’nden alır.
