Kemalizm, Batı dünyasının Anadolu’daki direnişe verdiği basit bir askeri isim olmaktan çok hızlı sıyrılmıştır. Çünkü Ankara’daki hareket, zaferin hemen ardından köklü bir toplumsal projeye dönüşmüştür. Bu yüzden kavramı sadece siyasi reformlarla sınırlamak büyük bir hata olur. Aslında bu düşünce sistemi, çöken bir imparatorluğun küllerinden modern bir ulus çıkarma hamlesidir. Zira yeni devletin acilen zihniyet ve yapısal dönüşüme ihtiyacı vardı. Sonuç olarak askeri başarılar, sivil ve entelektüel bir devrimin zeminini hazırladı. Özellikle bu kurumsal kimlik, 1931 yılında basılan Tarih IV lise ders kitabıyla resmi devlet felsefesi olmuştur.
Batı’nın İcadı: Cepheden Siyasete Terimin Doğuşu
Kuşkusuz terimin tarihsel doğuş hikayesi, doğrudan dış dünyanın milli mücadeleye bakışıyla şekillenmiştir. Örneğin 1919 ve 1920 yıllarında İngiliz, Fransız ve İtalyan istihbarat raporlarında bu ifade sıklıkla geçmektedir. İlgili gizli belgelerde yabancı güçler Anadolu’daki direnişçilere Kemalistler diyordu. Daha sonra bu kullanım Batı basınında hızla yaygınlaştı. Böylece küresel siyaset literatürüne girdi. Ayrıca yabancı diplomatlar, Ankara Hükümeti’ni İstanbul’daki saltanattan ayırmak istedi. Bu yüzden söz konusu ismi özellikle tercih ettiler. Bilindiği gibi o dönemde içeride Müdafaa-i Hukuk veya Kuva-yı Milliye isimleri vardı. Dolayısıyla Batı dünyası, hareketi karizmatik liderinin adıyla tanımlamayı daha kolay buldu. Hatta Fransızca yayınlanan Le Bosphore gibi gazeteler, bu kelimeyi ilk kullanan yazılı kaynaklar arasındadır.
Bununla birlikte terimin anlam içeriği zaman içinde çok büyük ve radikal dönüşümler geçirdi. Öyle ki 1919’da Batılılar için Kemalist demek, sadece Sevr Antlaşması’na karşı çıkan bir asi demekti. Genellikle bu ilk kullanım, herhangi bir ideolojik veya felsefi derinlik barındırmayan saf bir askeri nitelemeydi. Şüphesiz 1923’te cumhuriyetin ilanı ve ardından gelen devrimlerle birlikte bu kelimenin içi hızla doldu. Nihayetinde Batı’nın cephede bir topluluğu tanımlamak için ürettiği bu terim, kurucu kadrolarca da benimsendi. Yerli siyaset diline dahil oldu.
Teorik Altyapı Arayışı: Kadro Dergisi Hamlesi
Esasen Batı’dan alınan bu ismin altını doldurmak için 1930’larda çok ciddi teorik çalışmalar yaptılar. Özellikle Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Şevket Süreyya Aydemir gibi entelektüeller çok önemli bir adım attı. Çünkü bu aydınlar, Türk devriminin kendine has, planlı bir ideolojisi olmasını istiyordu. Bu amaçla çıkardıkları Kadro Dergisi, sistemi tüm mazlum milletler için bir model olarak kurguladı. Zira onlar bu hareketi, dünyadaki sömürgecilik karşıtı ilk başarılı halk hareketi olarak görüyordu. Sonuç olarak dergi ekibi, devlete ekonomik planda tam bağımsızlığı getirecek olan radikal devletçilik kuramını teorileştirdi. Dolayısıyla Batı’nın askeri etiketi, yerli entelektüellerin kalemiyle evrensel ve anti-emperyalist bir doktrine dönüştü.
Üç Boyutlu Dönüşüm: Felsefe, İdeoloji ve Sosyoloji
Bununla birlikte yerlileşen bu hareketin felsefi kökleri, Fransız Aydınlanması ve pozitivizm akımına dayanmaktadır. Örneğin Mustafa Kemal Atatürk, rasyonalizmi ve bilimi devletin yegane rehberi olarak seçmiştir. Daha sonra bu felsefi altyapı, devlet yönetiminde dogmaların yerine aklın geçmesini sağladı. Ayrıca ideolojik düzlemde pragmatizm, yani faydacılık en belirgin özellik olarak öne çıktı. Bilindiği gibi doktrin, katı ve esnemeyen dogmatik ideolojilerin aksine hayata göre şekillendi. Dolayısıyla sürekli yenilenmeyi hedefleyen bir yapı kuruldu. Hatta laiklik ilkesi, bu felsefi dönüşümün en radikal ve koruyucu kalkanı oldu.
Esasen sistemin en sarsıcı etkisi sosyolojik alanda yaşanmıştır. Öyle ki yüzyıllar boyunca tebaa olarak yaşayan bir topluluktan, eşit vatandaşlar topluluğu ürettiler. Genellikle harf devrimi ve kadın hakları hamleleri, sadece görsel değil kültürel birer sosyolojik kırılmadır. Şüphesiz köylüyü milletin efendisi yapan anlayış, sınıfsız ve imtiyazsız bir toplum ideali doğurmuştur. Nitekim bu sosyolojik mühendislik, feodal ve dinsel bağların yerine modern toplumsal dayanışma ağlarını yerleştirdi.
Kemalizm ve Atatürkçülük: Bağlar ve Ayrışma Boyutları
Öte yandan bu kurucu felsefe, tarihsel süreç içinde kendi içinde iki farklı yorum dalgası doğurdu. İlk olarak Kemalizm ve Atatürkçülük kavramları arasındaki en güçlü bağ, her ikisinin de meşruiyet kaynağıdır. İki yaklaşım da bizzat Mustafa Kemal Atatürk’ün pratik ve teorik mirasını kabul eder. Yani her iki kavram da tam bağımsızlık, milli egemenlik ve çağdaşlaşma hedeflerinde tamamen ortaktır. Ancak bu organik bağa rağmen, iki terim arasında felsefi, politik ve kurumsal düzeyde çok derin yapısal ayrışmalar mevcuttur.
Örneğin Kemalizm terimi, kökten dönüşümü, sürekli devrimciliği ve yapısal bir ideolojik bütünlüğü sembolize eder. Daha sonra özellikle 1980 askeri darbesi sonrasında, bürokrasi eliyle kasıtlı olarak Atatürkçülük kavramını ikame ettiler. Ayrıca entelektüel sahada prestijli bir yere sahip olan Doğu Batı Dergisi Sayı 110’da yer alan çalışmasında Prof. Dr. Armağan Öztürk, Bir İdeoloji Olarak Atatürkçülük makalesinde bu dönüşümü çarpıcı biçimde analiz eder. Yazarın ifadesiyle Atatürkçülük, resmi kurumların ve devlet elitlerinin eliyle inşa ettiği seyrek bir ideoloji biçimidir. Bilindiği gibi bu süreç, kurucu felsefeyi dinamik bir aksiyon olmaktan çıkardı. Durağan bir devlet söylemi haline getirdi.
Dolayısıyla felsefi boyutta Kemalizm, ucu açık ve sürekli ileriye giden bir aydınlanma projesidir. Buna karşın Atatürkçülük, kuralları bürokrasi tarafından belirlenmiş, törensel ve korumacı bir vatanseverlik kalıbıdır. Hatta siyasi boyutta Kemalizm, sömürgecilik karşıtı radikal bir sol-ulusal uyanış olarak görünür. Atatürkçülük ise daha ılımlı, statükocu ve soğuk savaş şartlarına uyumlu bir tondadır. Kısacası Kemalizm sistemi kökten dönüştürme enerjisiyken, Atatürkçülük zamanla rejimi sadakat üzerinden meşrulaştırma ritüeline dönüştü.
Evrim Süreci: 1960’lar ve Kabuk Değişimi
Kuşkusuz bu ayrışma, Türkiye’nin çok partili hayata geçmesiyle daha da derinleşmiştir. Özellikle 1960’lı yıllarda Doğan Avcıoğlu liderliğindeki Yön Dergisi, Kemalizm kavramını yeniden radikal bir sol çizgiye taşıdı. Bu dönemde fikir, kapitalist olmayan bir kalkınma yolunu ve tam bağımsızlığı savunan itici bir güç oldu. Ancak 12 Eylül 1980 askeri müdahalesi, bu sol ve dinamik yorumu tamamen tasfiye etti. Bunun yerine Türk-İslam senteziyle barışık, soğuk ve resmi bir Atatürkçülük tanımını anayasal düzeyde dayattılar. Sonuç itibarıyla sistem, halkı dönüştüren dinamik karakterini kaybetti. Bürokrasinin statükosunu koruyan korumacı bir zırh haline geldi.
Gerçekçilik Testi ve Sınıfsal Eleştiriler
Bununla birlikte bu hızlı dönüşüm, sol ve Marksist literatürde zaman zaman çok sert ekonomik eleştiriler almaktadır. Çünkü bazı yazarlar, Türk modernleşmesi devletçidir ama uzun vadede burjuvazinin çıkarlarına hizmet eden bir siyasal şiddet aracıdır iddiasını ortaya atarlar. Demek ki bu radikal bakış açısına göre devletin fabrikalar kurması, sadece yerli bir kapitalist sınıf yaratma hamlesidir. Bu nedenle devletun kamucu ve halkçı hamlelerini, elitlerin sermaye birikim çabası olarak basitleştirmek isterler. Haliyle Prof. Dr. Armağan Öztürk tarafından da tahlil edilen bu Post-Kemalizm eleştirileri, tarihsel gerçeklik testi karşısında eksik kalmaktadır.
Çünkü cumhuriyet kurulduğunda, devletin siyasal gücüyle çıkarlarını koruyacağı hazır bir burjuvazi zaten ortada yoktu. Aksine uzun süren savaşlar ve göçler nedeniyle yerli sermaye sıfırlanmıştı. Geriye sadece fakir bir köylü nüfusu kalmıştı. Özellikle ortada hiçbir kapitalist sınıf yokken, devleti ve milleti korumak adına Karabük Demir Çelik gibi dev kamu yatırımlarını bizzat devlet eliyle başlattılar. Kısacası devletçilik, iddia edildiği gibi bir avuç zenginin emrinde bir makine olmamış, yokluktan bir ulus ve ekonomi üretme mucizesi haline gelmiştir. Nitekim bu hamle, ithal Marksist teorilerin şablonlarına sığmayacak kadar bu toprakların kendi öz varoluş refleksidir.
Sonuç
Özetle Kemalizm; Batı’nın cephede ürettiği askeri bir tanımdan, akla ve bilime dayanan dinamik bir aydınlanma felsefesine evrilen tarihi bir serüvendir. Tam aksine donmuş bir dogma veya sadece bürokratik bir ritüel olarak kalması kurucu özüne tamamen haksızlıktır. Sonuç olarak Türk modernleşmesi, dış ithal şablonların ve kavramsal daralmaların ötesinde, kendi gerçekliğini üreten canlı bir zihniyet mirasıdır. Öyleyse bugün yapmamız gereken, kurucu felsefeyi törensel kalıplarla dondurmak değildir. İlk ortaya çıktığı günkü o dinamik ve bağımsızlıkçı karakteriyle geleceğe taşımaktır.
