İllüzyonun Tarihi: Pozitivizm
Gözlerinizi ondokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru çevirin. Paris kahvehanelerinde heyecanlı Osmanlı gençleri oturuyor. Örneğin Ahmet Rıza Bey gibi isimler hararetli tartışmalar yapıyor. Cenevre ve Selanik sokaklarında ise memleketin geleceğini düşünen subaylar yürüyor. Tarih sayfaları bu hırslı aydınları Jön Türkler olarak kaydedecektir.
Özellikle çıkardıkları Meşveret ve Mizan gibi gazeteler yeni fikirlerin merkezi oluyor. Ortak amaçları çöken imparatorluğu ne pahasına olursa olsun kurtarmaktır. Bu doğrultuda reçeteyi Batı dünyasında buldular. Batı’nın teknolojisini hedefleyen aydınlar, onun felsefesini de ülkeye ithal ettiler. Kısacası bu yeni felsefeye pozitivizm adını verdiler. Peki, bu ithal ideoloji toplumda gerçek bir karşılık buldu mu?
Laboratuvarda Toplum Arayışı
Bilindiği gibi Jön Türk aydınları bilimi adeta yeni bir din gibi gördüler. Örneğin onlara göre toplum, laboratuvarda şekillendirecekleri sıradan bir nesneydi. Auguste Comte’un fikirlerini bu yüzden coğrafyamıza hızlıca naklettiler. Dolayısıyla köklü gelenekleri bir kalemde kenara ittiler.
Ancak sosyoloji laboratuvardaki gerçekler kimyasal maddelere benzemez. Çünkü formüller halkın yüzyıllık inançlarını bir anda yok edemez. Dönemin bilge eleştirmenleri bu hızlı dönüşüme karşı sert uyarılarda bulundular. Hatta bir Osmanlı mütefekkiri durumu şu sözle özetler: “Garp’ın ilmini almak yerine, onun sadece dış kabuğunu ve şekilciliğini memlekete doldurduk.” Sonuç olarak bu köklü hata, yeni rejime de doğrudan miras kaldı.
Cumhuriyet ve İllüzyon
Bununla birlikte Cumhuriyet elitleri de pozitivizmi resmi bir rehber edindiler. Bu doğrultuda yeni okullar açtılar, büyük fabrikalar kurdular ve rasyonel eğitimi öncelikli kıldılar. Şüphesiz bu hamleler genç devlet için hayati adımlardı. Fakat bilimsel düşünce halkın kılcal damarlarına bir türlü sızamadı.
Çünkü bilim, yukarıdan aşağıya dikte edeceğiniz bir kanun değildir. Aksine gerçek bir bilim toplumu, hür tartışma ortamında filizlenir. Bizde ise aydınlar bilimi cehalete karşı sadece siyasi bir kalkan yaptılar. Nihayetinde şeklen modern ama zihnen kutuplaşmış bir toplum modeliyle karşılaştık.
Derin Analiz: Bilim Toplumu İllüzyonu
Bu noktada bilim toplumu illüzyonu kavramını derinlemesine incelemek gerekir. Bir toplumun teknolojik araçları sıklıkla kullanması, onun bilimsel olduğunu kanıtlamaz. Mesela günümüzde herkesin elinde son model akıllı telefonlar var. Ayrıca herkes dijital dünyanın nimetlerinden sonuna kadar faydalanıyor.
Buna rağmen batıl inançlar ve komplo teorileri toplumda zirve yapıyor. İşte illüzyon tam olarak bu çelişkide başlıyor. Teknolojiyi tüketmek, bilimsel bir ahlaka sahip olmak anlamına gelmez. Zira gerçek bilim toplumu, sorgulama yeteneğini her şeyin üstünde tutar.
Mirasın Bugünü
Özetlemek gerekirse geçmişten bugüne kalan en büyük miras bu kafa karışıklığıdır. Jön Türklerin sığ pozitivizmi, bugün sosyal medyada teknofetişizm olarak yaşıyor. Ne yazık ki hakikati sadece sayılarda arayanlar, insanın ruhunu ıskalıyor.
Web sitemizdeki diğer analizlerde de vurguladığımız gibi, kültürel dönüşüm taklitle gerçekleşmez. Bu yüzden kendi değerlerimizle barışık bir rasyonalizm inşa etmek zorundayız. Ancak o zaman gerçek bir aydınlanma yaşayabiliriz. İllüzyonlardan kurtulmak, geleceği doğru inşa etmenin ilk şartıdır.
