Tarih

Beyaz Ölümün Tarihi: Sarıkamış Harekatı Nedenleri ve Kronolojisi

yazar

Büyük Umutlar ve Ağır Riskler

Tarihimizin en büyük trajedilerinden biri olan Sarıkamış Harekatı, 22 Aralık 1914 yılında Ruslara karşı başlatılmıştır. Nitekim 93 Harbinde kaybedilen toprakları geri almak, bu askeri girişimin en büyük amaçları arasında yer alır. Ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun uyguladığı taktik hatalar, harekatın büyük bir hüsranla sonuçlanmasına yol açmıştır. Böylece 60.000 Osmanlı askeri, düşman kurşunundan ziyade dondurucu soğuğa teslim olarak hayatını kaybetmiştir.

Zira Enver Paşa, tamamen karlarla kaplı ve yolsuz bir arazide kış donatımından yoksun birliklerle yola çıkmıştır. Bu doğrultuda planın asıl amacı, Rus Kafkas Ordusuna süratle darbe indirerek bir Tannenberg zaferi yaratmaktır. Oysa kağıt üzerindeki bu kuşatma planına nazaran, cephedeki malzeme ve iaşe miktarı son derece noksandı. Öyle ki ordunun acil ihtiyacı 88.000 ton hububat iken, ambarlarda sadece 1.250 ton yiyecek bulunuyordu.

Denizdeki Kayıplar ve Lojistik Çöküş

Üstelik kış şartlarında erzağın kara yoluyla taşınması ve askere dağıtılması bir hayli güçleşmiştir. Bu süreçte Rusların Karadeniz’deki donanma üstünlüğü de lojistik çöküşü doğrudan hızlandıran bir etken olmuştur. Mesela doğuya erzak götüren en büyük üç gemimiz, Karadeniz’de Rus donanması tarafından batırılmıştır. Bununla birlikte 4.000 tonluk Derne gemisinin batması da askerin tamamen erzaksız kalmasına yol açmıştır.

Diğer taraftan bölgede başlayan salgın hastalıklar, Enver Paşa’nın alelacele bir harekata girişmesine sebep olmuştur. Saldırı planına göre 11. Kolordu düşmanı cepheden karşılayacak, 10. Kolordu ise Bardız istikametinden kuşatma yapacaktı. Fakat lojistik yetersizlikler daha taarruzun ikinci gününde kendisini çok acı bir şekilde hissettirmiştir. Sonuç olarak askere erzağı mahallinden toplama emri verilmiş, cephanenin ise idareli kullanılması istenmiştir.

Allahuekber Dağları ve Felaketin Başlangıcı

Hatta Albay Hafız Hakkı Paşa önderliğindeki 10. Kolordu, geniş bir kuşatma için Kosor istikametine yönelmiştir. Şüphesiz bu hatalı yönelim, muharebe gücünün tek bir noktada toplanmasını engelleyerek felaketin ana nedeni olmuştur. Öyle ki ağır koşullar altında ilerleyen 10. Kolordu, üç kilometrelik bir kar çölü olan Allahuekber Dağları’na saplanmıştır. Kısacası doğa, her geçen saat Türk askerinin dağlarda güpegündüz erimesine yol açmıştır.

Böylece 10. ve 11. Kolordular daha Sarıkamış’a bile ulaşamadan yol üzerinde tamamen yok olmuştur. Sadece 9. Kolordu tek başına Sarıkamış’a ulaşmayı başarmış, ancak 300 kişilik bu küçük kuvvet de Ruslarca geri püskürtülmüştür. Nihayetinde taarruzların başarısız olması üzerine, 6 Ocak 1915 tarihinde Hafız Hakkı Paşa tarafından resmi geri çekilme emri verilmiştir. Demek ki bu büyük atağa katılan güçlerin sadece %10’u başlama pozisyonuna geri dönebilmiştir.

Karlar Eridiğinde Ortaya Çıkan Acı

Özetle başlangıçta kazanılan küçük başarıların ardından, tarihin gördüğü en büyük bozgunlardan biri yaşanmıştır. Aç, çıplak ve cephanesiz bırakılan vatan evlatları için Allahuekber Dağları adeta birer beyaz mezar olmuştur. Hatta havalar ısınıp karlar erimeye başladığında ortaya çıkan görüntüler, yaşanan dramın büyüklüğünü gözler önüne sermiştir. Nitekim Enver Paşa, komutanlığı Hafız Hakkı Paşa’ya devrederek süratle İstanbul’a dönmüştür.

Sonuçta açlığa, susuzluğa ve soğuğa teslim edilen binlerce can, vatan toprakları uğruna şehit düşmüştür. Şimdi bizlere düşen en büyük görev, bu acı askeri hatalardan ders çıkararak şanlı tarihimizin her anına sahip çıkmaktır. Böylece canlarını feda eden kahramanlarımızın hatırasını saygıyla yaşatmak, bu ülkenin her bir ferdi için namus borcu olarak kalacaktır.

Dileriz ki aziz şehitlerimizin ruhları şad, mekanları her daim cennet olsun.

Alman Genelkurmayının Stratejik Hedefleri

SSarıkamış Harekatı, müttefik Alman subaylarının da planladığı bir askeri girişimdi. itekim Genelkurmay İkinci Başkanı Friedrich Bronsart von Schellendorf, bu kış taarruzunu desteklemişti. Çünkü Alman Genelkurmayı için bu cephe, Rus ordularını Kafkasya’da oyalama alanıdır. Böylece Rusların Avrupa cephesindeki baskısı tamamen kırılacaktı. Hatta Batı cephesinde Almanya’nın askeri yükü büyük oranda hafifleyecekti.

Bununla birlikte 3. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa kış taarruzuna karşı çıkmıştı. Ancak Bronsart Paşa, onun bu duruşunu azim eksikliği olarak nitelendirdi. Sonuç olarak hazırlanan agresif kuşatma planı, hemen yürürlüğe konmuştur. Yani Mehmetçiğin canı pahasına, Alman askeri çıkarlarına hizmet edilmiştir. Zira bölgedeki dondurucu ve ağır doğa koşulları tamamen göz ardı edilmiştir.

Feldmann ve Guze’nin Çarpıcı İtirafları

Diğer taraftan Enver Paşa ile cepheye giden Yarbay Otto von Feldmann, felaketi rapor etmiştir. Feldmann, askeri raporlarında Osmanlı ordusunun lojistik eksikliklerini bizzat yazmıştır. Özellikle kışlık donanım ve nakliye yetersizliği, felaketin baş sorumlusu sayılmıştır. Benzer şekilde 3. Ordu Kurmay Başkanı Felix Guze de savaştan sonra hatıralar kaleme almıştır.

Guze, hatıralarında harekatın askeri açıdan hiçbir başarı şansı bulunmadığını itiraf etmiştir. Dahası kolordular arası koordinasyon eksikliğinin hezimeti kaçınılmaz kıldığını vurgulamıştır. Fakat tüm bu uyarılara rağmen, Alman askeri misyonu hiçbir engelleyici çaba göstermemiştir. Kısacası müttefik subaylar, Türk askerinin erimesini soğukkanlı bir askeri mantıkla izlemiştir.

Liman von Sanders ve Konsolosluk Raporları

Ayrıca Alman Askeri Misyon Heyeti Başkanı Liman von Sanders, hatıratında ve raporlarında Enver Paşa’yı sert dille eleştirmiştir. Sanders, “Osmanlı Devleti’nin Askeri Çöküşünün Nedenleri” başlıklı gizli raporunda Sarıkamış’ı tam bir taktik cinayet olarak nitelendirmiştir. Zira ona göre, kışın en şiddetli anında Allahuekber Dağları’na yaya birlik sürmek askeri dehanın değil, cehaletin bir ürünüydü. Öyle ki bu felaket, Kafkasya cephesindeki Osmanlı askeri varlığını neredeyse tamamen ortadan kaldırmıştır.

Nitekim cephenin gerisindeki acı durum, Almanya’nın Trabzon Konsolosu Dr. Bergfeld’in resmi raporlarına da yansımıştır. Bergfeld, 2 Mart 1915 tarihli raporunda bölgedeki tifüs salgınının ve açlığın yarattığı yıkımı merkeze bildirmiştir. Hatta hastanelerdeki yetersizliklerin Türk askerini saflar halinde kırdığını, günlük ölüm oranlarının inanılmaz boyutlara ulaştığını aktarmıştır. Sonuçta Alman subayların bu tarihi raporları, Sarıkamış’ın sadece doğaya karşı değil, yanlış ittifak politikalarına karşı da kaybedilen bir trajedi olduğunu kanıtlamaktadır.

Dünyanın Tek Başöğretmeni: Atatürk’ün Eğitim Vizyonu

yazar

Dünyanın İlk ve Tek Başöğretmeni

Mustafa Kemal Atatürk, harf inkılabı sonrası bizzat ders vererek “Başöğretmen” unvanını alan tek liderdir. 24 Kasım 1928’de Millet Mektepleri bu unvanı onaylamıştır. Ayrıca, Türkçenin bilim dili olması için Geometri kitabını yazmıştır. Bu adımlar, Atatürk’ün eğitim vizyonu çerçevesinde milli bir aydınlanma hareketidir. O, muallim ordusunun toplumun geleceğini inşa ettiğine inanmıştır.

Bu bağlamda terimlerin Türkçeleşmesi, eğitimin çağdaş bir yapıya kavuşmasını doğrudan sağlamıştır. Yani onun eğitime verdiği önem, kelimelerin ve kavramların ötesinde köklü bir eylemdir. Zira milletlerin karakterini şekillendiren asıl gücün eğitim ordusu olduğunu çok iyi biliyordu. Sonuç olarak öğretmenlerin üretkenliği, bütün bir toplumun geleceğini ve ruh yapısını inşa etmektedir. Demek ki ayağa kalkan bir toplumun mimarı, her zaman çağın ilerisindeki öğretmenlerdir.

Öğretmenlik Mesleğinin Felsefi Sınırları ve Atatürk’ün Eğitim Vizyonu

Eğitim, planlı rehberlikle bireyi şekillendiren kritik bir süreçtir. Bu süreçte öğretmen, kilit rol üstlenir. Küçük eğitim hataları, toplumlar için büyük riskler barındırır. İnsana yatırım, uzun vadede verim sağlayan kutsal bir görevdir. Önemli düşünürler, öğretmenin nazik ve şevkli olmasını vurgular.

Çünkü insana yapılan yatırım, ancak uzun vadede verim alınabilecek kutsal bir yatırımdır. Bu yüzden eğitimci Claparede, öğretmenin en önemli erdeminin şevk sahibi olmak olduğunu savunur. Ayrıca İbn Sina, öğretmenin hırstan ve aşırı öfkeden kaçınan bir yapıda olmasını şart koşar. Benzer şekilde Erzurumlu İsmail Hakkı, çocukları azarlamadan nasihetle eğitmenin öneminden bahseder. Kısacası tüm büyük düşünürler, öğretmenin her şeyden önce iyi bir ahlaka sahip olmasını istemiştir.

Kafaların Bahçıvanlığı ve Karakter

Bununla birlikte Kerschensteiner, gerçek öğretmenin saf bir çocuk ruhu taşıması gerektiğini söyler. Öğretmen, kendisini çocuğun yerine koyabilmeli ve iç huzura sahip olmalıdır. Hatta filozof Alain, öğretmen ile bahçıvan arasında çok güçlü bir benzerlik kurmuştur. Fakat kafa bahçıvanlığı, toprağı işlemekten çok daha büyük bir ihtiyat ve sabır ister. Zira insanı söküp atmak kolay değildir; aksine onu korumak, budamak ve aşılamak gerekir.

Nitekim bir insanın üretici konuma geçebilmesi için ortalama yirmi beş yıl hizmet gerekmektedir. Öyleyse eğitim sistemlerinin temel öğesi olan insanı, kendi toplumuyla birlikte düşünmek şarttır. Çünkü Eflatun, kaç çeşit insan varsa o kadar devlet şekli olduğunu açıkça vurgulamıştır. Şüphesiz bir eylemin başarıya ulaşması, kullanılan bilginin insanın doğasına uygunluğu ölçüsünde gerçekleşir. Dolayısıyla öğretmen, bilgisini çağın ihtiyaçlarına göre her an yenilemekle doğrudan yükümlüdür.

Toplumsal Uyanış ve Sanat Olarak Eğitim

Özetle öğretmen, yaz ortasında rehavete düşmüş insanların üzerine dökülen buzlu su gibi olmalıdır. Böylece o, öğrencilerini ve çevresini olaylar karşısında daima duyarlı ve uyanık tutar. Nasıl ki Mimar Sinan taşları yontarak “taşların şairi” olmuşsa, öğretmen de insanı yontmalıdır. Mesela Yunus Emre Türkçeyi dünyaya nasıl tanıttıysa, öğretmen de öğrencisini geleceğe öyle hazırlamalıdır. Zira okul kanalıyla davranış değişikliği oluşturmak ve aydınlar yetiştirmek öğretmenin en büyük görevidir.

Ancak günümüzde öğretmen seçimi ve yetiştirilmesi süreci ne yazık ki tesadüflere bırakılmaktadır. Halbuki insana şekil verme işi basit bir memurluk değil, bir aşk meselesidir. Bu nedenle üniversiteye alımdan atamaya kadar her aşamanın titizlikle takip edilmesi şarttır. Nihayetinde Türk eğitim sisteminin kalbi olan öğretmenlik, hak ettiği yüksek itibara yeniden kavuşturulmalıdır. Zira Başöğretmen Atatürk’ün devleti, ancak işinin ehli öğretmenlerin omuzlarında yükselecektir.

Amatör Ellere Bırakılamayacak Hizmet

Bunun yanında günümüzde bitki ve hayvanların ıslahı dahi asla amatör ellere bırakılmamaktadır. Buna karşın eğitim hizmetlerinin niteliksiz kadrolara terk edilmesi, toplumsal açıdan oldukça düşündürücüdür. İşte çağdaşlaşma yolundaki girişimlerimizin sonuçsuz kalması, tam olarak bu değer eksikliğinde yatmaktadır. Ayrıca öğretmenlerin çağa ayak uyduracak yeni ve modern yeniliklerle donatılmaması bu durağanlığı doğrudan tetikler.

Nitekim Baltacıoğlu, sadece bilgili ve hafızası zengin bir adamın hiçbir şey ifade etmediğini vurgular. Yani eğitim sistemi, cesur, kararlı ve ileriyi görebilen girişimci bireyler yetiştirmek zorundadır. Zaten Yahya Akyüz, öğretmenlik mesleği yeterli güce ulaşmadıkça en iyi sistemlerin bile çökeceğini belirtmiştir. Sonuç olarak Başöğretmen Atatürk’ün dediği gibi; yeni nesil, hayatı öğreten nitelikli öğretmenlerin asil bir eseri olacaktır.

Çanakkale Kara Savaşları: Savunma Stratejisi, Cepheler ve Zaferin Analizi

yazar

105 yıl önce 25 Nisan sabahı Gelibolu Yarımadası’nda başlayan Çanakkale Kara Muharebeleri’ni ve Mustafa Kemal’in tarihi nasıl değiştirdiğine dünyanın tanık ettiği o gün ve arkasından gelen zafer hepimize kutlu olsun!

‘ÇANAKKALE’Yİ GEÇEMEZSİNİZ’… 1915’in Mayıs ayında 14. Alay askerleri tarafından savunulan Bombasırtı mevkiindeki düşman siperlerine bir bildiri atılmıştı. ANZAC askerlerini teslim olmaya çağıran belgenin orijinali ATASE arşivlerinde ortaya çıktı.

Giriş ve Türk Tarafının Savunma Stratejisi

Osmanlı Devleti, Çanakkale’de kıyıları kuvvetli tutarak düşmanı denizde karşılamayı amaçlıyordu. Zira Türk kurmayları, müttefik orduların karaya çıkmasını kesinlikle engellemek istiyordu. Bu amaçla askerler, düşman karaya ayak bastığı takdirde karşı taarruzlar yapacaktı. Ancak 5. Ordu Komutanlığına atanan Alman Generali Sanders, bu planı tamamen değiştirdi. Sanders’in kişisel fikrine göre, müttefik kuvvetler öncelikle Saroz Körfezi’ne çıkarma yapacaktı. Bu düşünce nedeniyle, kıyılarda sadece zayıf gözetleme postaları bırakıldı. Alman general, ana kuvvetlerin büyük kısmını ise stratejik olarak geri bölgede tertipledi. Muhtemelen Sanders, İngiliz ve Fransız ordularını bu cephede uzun süre bağlamayı düşündü. Böylece Avrupa cephelerinde Almanların karşısındaki askeri baskıyı hafifletmeyi amaçlıyordu.

Savaş Öncesi Türk Ordusunun Kuvvet Yapısı

Askeri yapılanma bağlamında, Gelibolu’da 3. Kolordu, Anadolu yakasında 15. Kolordu konuşlandı. Esat Paşa komutasındaki 3. Kolordu emrinde başlangıçta üç adet piyade tümeni bulunuyordu. Alman Generali Weber komutasındaki 15. Kolordu ise iki piyade tümenine sahipti. Ayrıca doğrudan ordu karargahına bağlı bir piyade tümeni daha mevcuttu. Toplamda ordu, 6 tümen, bir süvari tugayı ve 4 jandarma taburundan oluşuyordu. Rakamlarla ifade etmek gerekirse, Türk tarafı ilk günlerde 57 tabur asker barındırıyordu. Bununla birlikte, sahada savunma yapan 24 topçu bataryası düşmanı bekliyordu. Savaşın ilerleyen dönemlerinde, stratejik kıta kaydırmalarıyla tümen sayısı 16’ya kadar yükseldi.

İtilaf Devletleri’nin Kozmopolit Çıkarma Planı

Madalyonun diğer yüzünde, İtilaf Devletleri çıkarma için Seddülbahir ve Kabatepe arasını seçti. Plan gereği, müttefik orduların asıl askeri sıklet merkezi Seddülbahir bölgesi olacaktı. Düşman kurmayları, Türk kuvvetlerini yanıltmak için Saroz ve Kumkale’ye gösteriş harekatı planladı. General Hamilton komutasındaki işgal ordusu, İngiliz, Fransız ve Anzak birliklerinden oluşuyordu. Bu ordunun içinde, sömürgelerden getirilen çok sayıda Senegalli asker de görev yapıyordu. Toplamda düşman, 60 piyade taburu ve 40 topçu bataryası ile saldırdı. Ayrıca çıkarmayı denizden destekleyen devasa bir donanma ve 72 uçak mevcuttu. Nihayet 25 Nisan 1915 sabahı müttefikler, donanma ateşiyle asker çıkarmaya başladılar. Fakat Saroz ve Kumkale’ye yapılan aldatma çıkarmaları başarısız oldu ve askerler çekildi.

Seddülbahir Cephesi ve Ertuğrul Koyu Direnişi

Büyük çıkarma başladığında, İngiliz 29. Tümeni Seddülbahir’de beş ayrı koya birden saldırdı. Düşmanın buradaki ilk hedefi, Alçıtepe’yi ele geçirip merkez tabyalarını tamamen susturmaktı. Ancak bu kritik bölgeyi Binbaşı Mahmut Sabri komutasındaki kahraman Türk taburu savunuyordu. Küçük takımlar halinde tertiplenen askerlerimiz, donanma desteğine karşı çok şiddetli direndi. Özellikle Ezineli Yahya Çavuş, takımıyla Ertuğrul Koyu’nu tam 12 saat savundu. Bu kahramanca direniş karşısında, çok ağır kayıplar veren İngilizler perişan oldu. Sonuç olarak, müttefik kuvvetler Alçıtepe hedefine ulaşamadı ve sadece kıyıda tutunabildi.

Arıburnu Çıkarması ve Mustafa Kemal’in İnisiyatifi

Aynı saatlerde Arıburnu cephesinde de Sanders’in planı nedeniyle zayıf kuvvetler bulunuyordu. Bölgeyi korumakla görevli 27. Alay birlikleri, sahile çıkan Anzak Kolordusu ile karşılaştı. Aslında Anzaklar, akıntı nedeniyle planlanan yerin 1.500 metre kuzeyine çıkmıştı. Yanlış sahile çıkan düşman askerleri, yüksek tepelerin arasında adeta kapana kısılmıştı. Az sayıdaki Mehmetçiğin isabetli atışları, ilk çıkarma dalgasının tamamına yakınını imha etti. Fakat ilerleyen saatlerde cephanesi biten Türk askerleri Conkbayırı’na doğru çekilmeye başladı. Tam bu kritik anda, 19. Tümen Komutanı Kurmay Yarbay Mustafa Kemal inisiyatif aldı. Büyük bir sorumluluk üstlenerek, 57. Alay’ı derhal Kocaçimentepe istikametine doğru harekete geçirdi.

Conkbayırı Muharebesi ve Tarihi Süngü Emri

Mustafa Kemal Conkbayırı’na çıktığında, düşmandan kaçan gözetleme erlerinin önüne geçti. Askerlerin cephanelerinin bittiğini söylemesi üzerine, “Cephaneniz yoksa süngünüz var!” emrini verdi. Türk askerinin süngü takıp yere yatmasıyla, peşlerindeki Anzak askerleri de durdu. Bu taktiksel hamleyle kazanılan sürede, 57. Alay kuvvetleri hızla cepheye yetişti. Mustafa Kemal, subaylarına “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” sözleriyle seslendiler. Yapılan şiddetli süngü hücumları sonucunda, Anzak kuvvetleri büyük bir panikle geri kaçtı. Nitekim İngiliz tarihçi Oglander, bu deha müdahalenin savaşın kaderini tayin ettiğini yazar.

Suvla Çıkarması ve Anafartalar Cephesi

Arıburnu’ndaki bu kırılmadan sonra, çarpışmalar aylarca süren kanlı mevzi muharebelerine dönüştü. Askeri gereklilikler doğrultusunda, 5. Ordu birlikleri sahada dört ayrı gruba ayrıldılar. Bu sırada Türk ordusunu arkadan kuşatmak isteyen General Hamilton, yeni bir plan yaptı. Hamilton, Suvla sahillerine kuvvet çıkararak Anafartalar bölgesinde üçüncü bir cephe açtı. Tarihin o güne kadarki en büyük çıkarması, 6-7 Ağustos gecesi resmen başladı. Ancak Suvla’ya çıkan İngiliz taburları, ilk iki gün sahilde oturup dinlenmeyi seçti. Düşmanın bu büyük stratejik hatası, Türk ihtiyat birliklerinin bölgeye yetişmesini sağladı.

Sonuç: Anafartalar Zaferi ve Düşmanın Çekilmesi

Gelişen tehlike üzerine Ordu Komutanı, Mustafa Kemal’i Anafartalar Grup Komutanlığına atadı. Komutayı alan Mustafa Kemal, 9 Ağustos sabahı taarruzla İngilizleri tamamen püskürttü. Hemen ardından 10 Ağustos şafağında Conkbayırı’nda baskın tarzında yeni bir hücum başlattı. Bu kanlı muharebede göğsüne isabet eden şarapnel, cebindeki saat sayesinde hayatını kurtardı. Ağustos sonundaki yeni düşman taarruzları da Türk askeri karşısında ağır hüsranla bitti. Son tahlilde, boğazı geçemeyeceğini anlayan İtilaf Devletleri, yenilgiyi resmen kabul etmek zorunda kaldı. Müttefik ordular, 9 Ocak 1916 tarihine kadar Çanakkale topraklarından tamamen çekildiler. Şüphesiz bu büyük zafer, Türk ulusuna Mustafa Kemal Atatürk gibi bir lideri armağan etti.

Çünkü II. Abdülhamid Dönemi Tam Bir Denge Siyasetiydi!

yazar

Ahmed Saib Efendi, Sultan II. Abdülhamid’e olan sert muhalefetini Mısır’dan yönetiyordu. Yazar, Kahire’de çıkardığı etkili yayınlarla monarşiye karşı sesini dürüstçe yükseltiyordu.
Özellikle kaleme aldığı eserlerinde, devletin içinde bulunduğu derin siyasi krizi açıkça anlatıyordu. Bununla birlikte sultanın yönetim tarzına duyduğu şahsi öfkesini de okuyucularıyla paylaşıyordu. Böylece sürgündeki aydınlar, mutlakıyet idaresine karşı yurt dışından çok güçlü bir cephe kurdular.

İstibdat İdaresi ve Taht Mücadelesi

Zira Sultan II. Abdülhamid, Osmanlı Devleti’nin en kritik ve zor döneminde tahta çıktı. Buna rağmen padişah, otuz üç yıl süren saltanatında devleti dengede tutmayı başardı. Ancak tarihçiler, onun bu uzun yönetim sürecini genellikle sert bir istibdat olarak tanımlarlar.
İşte Ahmed Saib Efendi de eserlerinde bu baskıcı yönetim anlayışını çok sert eleştiriyordu. Fakat muhalif yazar, bu eleştirileri yaparken dönemin siyasi arka planına dair önemli bilgiler veriyordu.

misirdan-yukselen-muhalefet-ve-ii-abdulhamid-donemi-kitap-tanitimi

Değişen İttifaklar ve Balkanlar

Nitekim bu çalkantılı dönemde Osmanlı dış politikası, İngiltere yerine Almanya ile yakınlaştı. Dahası devlet, bir yandan amansız Rus saldırılarıyla mücadele ederken diğer yandan Balkanlar’ı kaybetti.
Tam bu kanlı süreçte İkinci Meşrutiyet hamlesi, siyasi hayatımıza çok hızlı bir şekilde girdi. Buna karşın Sultan II. Abdülhamid, tüm bu kaos içinde tam bir itidal adamı olarak davrandı. Çünkü padişah, büyük imparatorlukların artık hızlı bir sona doğru gittiğini çok iyi görüyordu.

Büyük İmparatorlukların Kaçınılmaz Sonu

Sonuç olarak sultan, Türklerin ve diğer tüm dünya uluslarının fütuhat devrini bitirdiğine inanıyordu. Zira o dönemde komşu Rusya Çarlığı da iç isyanlar ve ekonomik krizlerle çalkalanıyordu.
Aynı şekilde Avusturya-Macaristan İmparatorluğu da çok kültürlü yapısı yüzünden hızla dağılmalara doğru ilerliyordu.
Kısacası II. Abdülhamid, bu küresel çöküşü görerek dış politikada tamamen hassas dengeleri gözetti. Ancak Ahmed Saib gibi Jön Türk aydınları, bu denge siyasetini hürriyete vurulan bir darbe saydılar.

Sultan 2. Abdülhamid Devrinde Bir Muhalif: Ahmed Saib ve Eseri Sultan Abdülhamid ve Saltanatının İlk Yılları https://www.kitapyurdu.com/kitap/sultan-2-abdulhamid-devrinde-bir-muhalif-ahmed-saib-ve-eseri-sultan-abdulhamid-ve-saltanatinin-ilk-yillari/496836.html?srsltid=AfmBOoqqGcoHn0CGx7FYREG6c079L3blgO_tv9KYzCyERmTv9AT03aje

Vatanın Yetimlerine Siper Olan Çatı: Himaye-i Etfal

yazar

Savaşın Ardından Doğan Şefkat

Ankara’da 1921 yılında kurulan cemiyet, kimsesiz çocukları büyük bir kararlılıkla himaye eder.
Çünkü üst üste yaşanan çetin savaşlar, ülkede çok büyük yıkımlar doğurmuştur.
Nitekim kurum, şehit çocuklarının hayatını korumayı ve maneviyatını güçlendirmeyi ilk hedef sayar.
Bu doğrultuda zor koşullara rağmen yurt içinde ve dışında hızla teşkilatlanır.
Böylece sağlık, eğitim ve kültür hizmetlerini çocuk ölçeğinde ailelere kadar ulaştırır.

1921’de Ankara Çocuk Esirgeme Kurumu

Devletin Sosyal Hizmet Hamlesi

Ayrıca İcra Vekilleri Heyeti, cemiyeti kamu yararına çalışan bir kurum olarak kabul eder.
Zira bu adım, yeni devletin sosyal kamusal yükümlülüğünü açıkça göstermektedir.
Cemiyet, resmi tüzükler çerçevesinde ve değişen koşullara göre faaliyetlerini sürekli yeniler.
Nitekim ilk nizamname, öncelikle şehit ve harp malulü çocuklarıyla ilgilenmeyi emreder.
Bununla birlikte kurum, tüm dünya çocuklarının korunması için de projeler üretir.

Cephe Gerisinden Sanat Okullarına

Kuruluş günlerinde Ankara’ya, cephe gerisinden kafileler halinde binlerce yetim çocuk gelir.
Cemiyet, bu kimsesiz çocukları yaş ve kabiliyetlerine göre okullara yerleştirir.
Özellikle yetimleri sanat okullarına, darüleytamlara ve askeri okullara dürüstçe yönlendirir.
Hatta küçük çocukların sağlık tedavilerini ve bakımlarını bizzat üstlenir.
Sonuç olarak kurum, sadece on yıl içinde altı yüz binden fazla çocuğa hizmet götürür.

Anadolu’nun Sefalet Yılları

Fakat 1920’li yılların Anadolu’su, iktisadi açıdan çok derin bir yoksulluk çekmektedir.
Çünkü işgalciler yüzünden halkın ekini yanmış ve tüm zahireleri çalınmıştır.
Aç kalan küçük çocuklar, yollarda yanmış buğday tanelerini umutla toplarlar.
Bu büyük sefalet, zayıf düşen yoksul çocuklar arasında ölümcül hastalıklar doğurur.
Buna rağmen cemiyet, zorlu koşullara karşı halkın yardımlarıyla direnmeye devam eder.

Gürbüz Bir Neslin İnşası

Dahası kurum; rozet, şefkat fişi ve piyango gelirleriyle bütçesini hızla büyütür.
Böylece Türkiye’de ilk defa sistemli bir çocuk siyasetinin kurulmasını sağlar.
Zaten Mustafa Kemal Atatürk’de ülkede gürbüz bir nesil yetiştirmeyi hedeflemektedir.
Atatürk, nüfusu çoğaltmak ve bulaşıcı hastalıkları yok etmek için sağlık hamleleri başlatır.
Kısacası 23 Nisan, egemenliği ulusa teslim eden o yetim çocukların asil bayramıdır.

2017-05-01

Milli Egemenlik ve Unutulmayan Emanet

yazar

Ulusal egemenlik, devletin yönetim gücünün doğrudan doğruya millete ait olması demektir. Demokratik meclisler ve özgür seçimler, bu gücün en büyük göstergesidir. Nitekim gücün var olduğu ülkelerde kurucu irade şahıslarda değil, tamamen halktadır. Mustafa Kemal Atatürk, ölümsüz eseri Nutuk’un sonunda da bu sarsılmaz iradeyi öğütler. Gençliğe Hitabe, istiklal ve cumhuriyeti ilelebet koruma görevini gençliğe verir.

Geçerli görselin alternatif metni yok. Dosya adı: 23nsan.jpg

 Balıkesir Hutbesi ve Akıl

Ayrıca Mustafa Kemal Atatürk, 1923 yılında Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nde tarihi bir konuşma yaptı. Gazi, bu ünlü hutbe kapsamında İslam dininin akla, mantığa ve gerçeğe tamamen uyduğunu belirtti. Çünkü evrenin ilahi kanunları ile mantık arasında hiçbir çelişki yoktur. Dolayısıyla camiler sadece şekli ibadetlerin yapıldığı kapalı mekanlar değildir. Aksine ibadethaneler, din ve dünya işlerinin dürüstçe tartışıldığı danışma yerleridir.

Balıkesir Zağanos Paşa Camii ziyaretini, halkla buluşması

Ortak İrade ve Gerçek Liderlik

Zira milli amaçlar, tek bir kişinin değil tüm milletin ortak arzusudur. Nitekim Hz. Muhammed ve dört halife de bu tarz hutbe iradeleriyle günlük sorunları çözdüler. Yöneticiler, toplumu aydınlatmak için her zaman halka doğruyu söylemek zorundadır. Çünkü gerçek liderlik, halkı asla aldatmamayı ve onu can kulağıyla dinlemeyi gerektirir.

Cumhuriyet rejiminin ilk yıllarında karşılaştığı yapısal tehditleri tam anlamak için, bir diğer çalışmamız olan TBMM Açılışı ve Milli Egemenlik Destanı Analizi başlıklı makalemizi de mutlaka incelemelisiniz. Çünkü kurucu iradenin felsefi kökleri geleceğimizi aydınlatır.

2016-04-25 13:14:35

Musul Sınır Oyunu ve 1926 Ankara Antlaşması Analizi

yazar

Emperyalist güçlerin yüz yıl önce bu coğrafyada çizdiği haritalar, petrol merkezleri üzerinde yoğunlaşmıştır. Özellikle Sevr Antlaşması, bölgede kukla ve özerk yapılar kurarak Türkiye’yi kuşatmayı hedefliyordu. İngiliz devlet arşivleri, petrol bölgelerini ele geçirmek adına hazırlanan resmi raporlarla doludur. Nitekim Mondros sonrasında vatanı işgal edenler, planlarını gerçekleştirmek için her türlü enstrümanı kullandılar.

Lozan ve İzmit Basın Toplantısı Kararlılığı

Buna karşın yeni Türkiye, Lozan’da ortak bir millet tezini kararlılıkla savundu. Aynı şekilde Mustafa Kemal Paşa da İzmit basın toplantısında konuyu açıkça özetledi. Atatürk, bölgede yeni bir sınır çizilmesinin ülkeyi mahvedeceğini belirtti. Çünkü İngiltere, Lozan’da kendi tezlerini dayatmak için yoğun çaba harcıyordu.

Stratejik Kıskaç ve Musul Vilayeti

Atatürk, ekonomik ve siyasi açıdan Musul vilayetini çok kıymetli görüyordu. Zira İngiltere, Musul üzerinden Türkiye sınırlarını sürekli tehdit etmek istiyordu. İsmet Paşa’nın büyük direnişine rağmen, Lozan’da bu kördüğüm çözülemedi. Dolayısıyla konu, Milletler Cemiyeti’ne ve taraflar arasındaki ikili görüşmelere kaldı. Nihayetinde İngiltere, konuyu çözümsüz bırakarak kendi lehine bir zemin hazırladı.

Haliç Konferansı ve Tezgâhlanan İsyanlar

Fakat Haliç Konferansı’nda İngiliz temsilciler, haksız yere yeni topraklar talep ettiler. Türk heyeti bu hukuksuz talepleri reddedince görüşmeler aniden kesildi. Hemen ardından bölgede planlı azınlık ayaklanmaları patlak verdi. Bunun üzerine Milletler Cemiyeti, Brüksel Hattı ile Musul bölgesini tamamen Irak’a bıraktı. Tam bu sırada çıkan Şeyh Sait İsyanı ise masadaki elimizi tamamen zayıflattı.

Ankara Antlaşması

1926 Ankara Antlaşması ve Sınır Rejimi

Sonuç olarak Türkiye, bu askeri ve siyasi baskılar karşısında Ankara Antlaşması’nı imzaladı. Böylece bugünkü Türkiye-Irak sınırı resmi ve hukuki olarak çizildi. Özellikle antlaşmanın 5. maddesi, bu sınırın kesinliğini ve bozulmazlığını hükme bağladı. Zira taraflar, sınırı değiştirecek her türlü girişimi engellemeyi taahhüt ettiler. Kısacası bu sınır rejimi, uluslararası hukuka göre süresizdir.

Cumhuriyet rejiminin ilk yıllarında karşılaştığı yapısal tehditleri tam anlamak için, bir diğer çalışmamız olan TBMM Açılışı ve Milli Egemenlik Destanı Analizi başlıklı makalemizi de mutlaka incelemelisiniz. Çünkü kurucu iradenin felsefi kökleri geleceğimizi aydınlatır.

2017-03-19

Lozan: Şahlanmış Bir Milletin Onuru

yazar

İtilaf devletlerinin Sevr üzerinden kurduğu baskıyı, Mustafa Kemal Paşa önderliğindeki şanlı askeri zaferler tamamen tersine çevirdi. Ankara Hükümeti, bu büyük başarıları Lozan Antlaşması ile hukuken onaylattı. Nitekim Türk heyeti, konferans boyunca ulusal onurdan ve tam egemenlik haklarından asla taviz vermedi. Çünkü delegelerimiz, İsviçre’ye sadece bir barış imzası atmaya değil, yeni devletin tapusunu almaya gitmişti.

Savaş Meydanlarından Diplomasi Masasına

Milli Mücadele boyunca cephede kazandığımız zaferler, diplomasi masasında Türk temsilcilerinin elini muazzam şekilde güçlendirdi. Özellikle Mudanya Ateşkes Antlaşması, Türk ulusunun haklarını tüm dünyaya haykırma fırsatı sundu. İsmet Paşa komutasındaki heyet, masada her an uyanık davrandı. Böylece emperyalist güçlerin dayatmalarına karşı sarsılmaz bir direnç kalesi kurdular.

Kapitülasyonların Tasfiyesi ve Ekonomik Zafer

Görüşmeler, kapitülasyonların kaldırılması ve Duyunu Umumiye borçları sürecinde büyük tıkanıklıklar yaşadı. Çünkü emperyalistler, Osmanlı dönemindeki ekonomik ayrıcalıklarını yeni devlette de sürdürmek istiyordu. Ancak Mustafa Kemal Paşa, gösterdiği tavizsiz duruşla bu haksız ayrıcalıkları tamamen kaldırdı. Kısacası Türkiye, hakkı olan tam ekonomik bağımsızlığı Lozan oturumlarında büyük bir kararlılıkla kazandı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin Uluslararası Tapusu

Lozan, Türkiye Cumhuriyeti’nin dünyaca onaylanan uluslararası tapusu ve sarsılmaz egemenlik belgesidir. Mehmetçiğin cephelerde canı pahasına kazandığı bu büyük zafer, halkın yokluğa rağmen gösterdiği fedakarlıkla taçlanmşyırı. Üstelik bu antlaşma, sınırları hukuken tescilledi. Yeni devletin kurumsal meşruiyetini tüm dünyaya ilan etti. Yani kurulan yeni nizam, rastlantıların değil, topyekün bir inancın eseridir.

Tarihi Gerçekler ve Yarınları İnşa Etmek

Mustafa Kemal Paşa’ya olan sonsuz güvenle gelen bu başarıları, bugün bazı odaklar maalesef çarpıtıyor. OysaLozan‘ı savunmak, tarihin asil gerçeklerine ve geleceğimize dürüstçe sahip çıkmak demektir. Dolayısıyla kurucu iradenin bu dik duruşunu nesillere doğru aktarmak hepimizin namus borcudur. Zira geçmişin diplomatik hafızasını taze tutmak, yarınları inşa ederken hayati bir rol oynamaktadır.

Detaylı diplomatik süreci ve masada çözümsüz kalan diğer sınır meselelerini anlamak için, bir diğer yakın tarih çalışmamız olan Musul Sınır Oyunu ve 1926 Ankara Antlaşması Analizi başlıklı yazımızı da inceleyebilirsiniz. Çünkü kurumsal adımlar cephede ve masada kaderi tamamen değiştirmiştir.

Mühim bir Gereklilik: İlk Çağ Felsefesi Tarihi

yazar

Felsefe tarihi, insanlığın evreni ve kendi varoluşunu rasyonel temelde anlamlandırma çabasını anlatır. Nitekim, MÖ 6. yüzyılda Miletos okulundaki düşünürler ilk madde üzerine sorgulamalar yürüttü. Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes bu süreçte mitolojik açıklamaların yerini mantıksal gerekçelere bıraktı (Kaufman, 2020).

İşte bu entelektüel kırılma, rasyonel düşüncenin kurumsallaşması adına en önemli dönüm noktasıdır. Dahası, İlk Çağ felsefesi sadece felsefi akımların başlangıcını bizzat oluşturmadı. Aksine, modern fizik, matematik, siyaset ve etiğin de kavramsal altyapısını kurdu (Shields, 2012).

Bu nedenle, araştırmacılar bu dönemin incelenmesini zorunlu akademik başlangıç noktası sayar. Çünkü bu inceleme, çağdaş bilimsel ve entelektüel paradigmanın gelişim sürecini anlamayı sağlar.

Felsefe Tarihi Yazımında Yeni Bir Soluk: Annales Okulu Entegrasyonu

Geleneksel felsefe tarihi eğitimi, genellikle katı bir kronolojik sıra takip etmeyi sürdürüyor. Bu doğrultuda, yalnızca “kanon” kabul edilen büyük düşünürlerin teorik metinlerine odaklanıyorlar. Oysa, 1929 yılında Marc Bloch ve Lucien Febvre yeni bir ekol kurdu [Burguière, 2009].

Ardından gelen süreçte, Fernand Braudel bu Annales Okulu’na güçlü yapısal derinlik kazandırdı [Burguière, 2009]. Sonuç olarak, bu yeni entelektüel ekol olay odaklı tarih yazımını kökten eleştirdi [Burguière, 2009].

Dahası, seçkinci tarih yazımının karşısına daha geniş toplumsal yapıları kararlılıkla bizzat çıkardılar [Burguière, 2009]. Annales Okulu’nun bütünsel tarih (histoire totale) yaklaşımı ve Fernand Braudel’in (1958) üç katmanlı zaman modeli, İlk Çağ felsefesi tarihinin öğretimine şu üç temel boyutta yeni bir derinlik kazandırır:

Uzun Süre (La Longue Durée) ve Coğrafi Zaman

Braudel’e (1958) göre tarihin en derin katmanını, coğrafya ve iklim gibi neredeyse değişmeyen yapılar oluşturur. Nitekim, İlk Çağ felsefesinin Akdeniz ve Ege havzasındaki liman kentlerinde doğması asla tesadüf değildir.

Coğrafi konumun sağladığı zengin ticaret ağları, farklı kültürlerin bu havzada karşılaşmasını bizzat sağladı. Üstelik, bölgedeki tarımsal artı ürün, felsefenin ortaya çıkışındaki maddi ve mekansal temeli bizzat kurdu.

Bu doğrultuda, İlk Çağ felsefesi okutulurken coğrafi yapının zihinsel dönüşüme etkisi kesinlikle göz ardı edilmemelidir. Aksine, doğa ile düşünce arasındaki bu güçlü bağı eğitimciler öğrencilere mutlaka kararlılıkla aktarmalıdır.

Sosyal Zaman ve Konjonktür

Bu katman; orta vadeli ekonomik döngüleri, toplumsal sınıfları ve siyasi yapıları bizzat kapsar. Örneğin, Atina demokrasisinin yükselişi ile kölelik kurumu arasında çok güçlü bağlar vardır. Nitekim, sofistlerin ortaya çıkışındaki sosyo-ekonomik nedenleri incelemeden felsefe tarihini doğru okuyamayız (Vernant, 2006).

Bu bağları kuramadığımızda, Sokrates, Platon ve Aristoteles’in felsefi sistemlerini tam anlamıyla kavrayamayız (Vernant, 2006). Sonuç olarak, Annales perspektifi felsefeyi o soyut fildişi kuleden aşağıya kararlılıkla indirir. Dahası, bu sarsıcı metodoloji teorik düşünceyi kendi gerçek toplumsal bağlamıyla bizzat buluşturur.

“Sorgulanmayan bir hayat yaşamaya değmez.” – Sokrates

Tarih Felsefesiz olmaz…

Zihniyetler Tarihi (Histoire des Mentalités)

Annales Okulu’nun üçüncü kuşak temsilcileriyle olgunlaşan bu alan, sıradan insanların inançlarını ve korkularını inceler (Burke, 2015). Nitekim bu bakış açısı, kitlelerin kökleşmiş düşünme alışkanlıklarını da felsefe tarihi araştırmalarına bizzat dahil eder (Burke, 2015).

İşte bu yüzden, İlk Çağ felsefesi eğitimi alan bir öğrenci asla sadece Platon’un İdealar Kuramı’nı ezberlememelidir. Tam aksine, o dönemin insanının mitolojik dünya algısından rasyonel düşünceye geçişini titizlikle incelemelidir. Dolayısıyla, antik toplumların bu süreçte yaşadığı derin zihniyet değişimini bizzat analiz edebilmelidir.

İlk Çağ Felsefesi Tarihi Okutulmasının Akademik ve Bilişsel Faydaları

İlk Çağ felsefesi tarihini Annales Okulu’nun bütünsel yaklaşımıyla müfredata dahil etmek, öğrencilere şu çok boyutlu kazanımları sağlar:

Analitik Düşünme ve Sokratik Sorgulama Yetisi: Sokrates’in diyalektik yöntemi, öğrencilere dogmatik kabulleri sorgulamayı ve önyargılardan arınmayı bizzat öğretir. Bunun bir sonucu olarak, gençler felsefe sayesinde çok güçlü bir kavramsal netlik kazanırlar.

Disiplinlerarası Bakış Açısı Geliştirme: Annales Okulu’nun felsefe tarihine uyarlanması; felsefeyi coğrafya, sosyoloji, antropoloji ve ekonomi ile doğrudan ilişkilendirir. Nitekim bu durum, öğrencilerin akademik çalışmalarda katı disiplin sınırlarını kolayca aşmasını sağlar.

Safsata Tespiti ve Retorik Analizi: Sofistler, geliştirdikleri tartışma teknikleri ile bilgi ve ahlak anlayışlarına yeni boyutlar katmışlardır. İşte bu teknikler, günümüz medyasındaki manipülatif söylemleri ve safsataları (fallacy) ayırt etme becerisi kazandırır.

Tarihsel Empati ve Süreklilik Bilinci

Öğrenciler, günümüzün “demokrasi”, “adalet”, “yasa” ve “madde” gibi kavramlarını felsefeyle bizzat çözebilirler. Nitekim, bu kavramların hangi toplumsal krizlere yanıt olarak üretildiğini analiz etmek mümkündür. İlk Çağ felsefesi tarihi, insanlığın basit bir entelektüel çocukluk dönemi asla değildir. Tam aksine, rasyonel düşüncenin omurgasını bu dönem kararlılıkla oluşturur.

Bu doğrultuda, felsefe disiplininin akademik kurumlarda okutulması öğrencilere sadece geçmişin bilgisini aktarmaz. Metodolojik bir derinliği ve eleştirel süzgeci, bu dersler sayesinde gençler kolayca kazanırlar. Dahası, felsefe tarihini Annales Okulu’nun sunduğu toplumsal katmanlarla ele almayı seçmeliyiz.

Eğitimi ezberci bir “filozoflar kronolojisi” olmaktan, ancak bu bütüncül yöntem tamamen çıkarır. Sonuç olarak, fikirleri üreten zihniyet kalıpları ve toplumsal konjonktür nihayet görünür hale gelir. Bugünün dünyasını analitik şekilde yorumlayan entelektüelleri, işte bu sarsıcı metodoloji bizzat yetiştirir.

Kaynakça

Braudel, F. (1958). Histoire et sciences sociales: La longue durée. Annales. Économies, Sociétés, Civilisations, 13(4), 725-753.

Burke, P. (2015). Annales Okulu: Fransız Tarih Devrimi (M. Tunçay, Çev.). Doğu Batı Yayınları.

Burguière, A. (2009). The Annales School: An intellectual history. Cornell University Press.

Kaufman, D. (2020). Introduction to ancient philosophy. Routledge.

Shields, C. (2012). Ancient philosophy: A contemporary introduction. Routledge.

Vernant, J. P. (2006). Anadolu ve Yunanistan’da felsefenin doğuşu (M. Rifat & S. Rifat, Çev.). Dost Kitabevi.

Okuma önerisi: https://www.dogubati.com/annales-okulu

Anasayfa » Tarih » Sayfa 14

Nizam-ı Cedid’in Sonu: 1807 Kabakçı Mustafa İsyanı

yazar

Osmanlı İmparatorluğu 1807 yılının Mayıs ayında tarihinin en kanlı askeri darbelerinden birini yaşadı. Çünkü İstanbul Boğazı’ndaki kalelerin muhafızı olan Kabakçı Mustafa liderliğinde büyük bir isyan başladı. Bu hareket kısa sürede başkentteki tüm bürökratik yapıyı kontrol altına almayı başardı. Böylece bu kalkışma köklü ıslahatları baltalayarak imparatorluğun modernleşme sürecini uzun süre durdurdu.

Siyasi Nedenler ve Nizam-ı Cedid Ordusunun Yarattığı Rahatsızlık

İsyanın çıkışındaki en büyük etken Sultan III. Selim’in kurduğu yeni askeri yapıydı. Zira padişah Batı tarzında modern ve disiplinli bir ordu meydana getirmişti. Nizam-ı Cedid adı verilen bu ordu geleneksel askeri sınıfları fazlasıyla endişelendirdi. Özellikle yeniçeriler kendi ayrıcalıklarını ve siyasi güçlerini tamamen kaybedeceklerini düşündüler.

Bunun yanı sıra saray bürokrasisindeki bazı muhafazakar devlet adamları da reformlara şiddetle karşıydı. Şeyhülislam Topal Ataullah Efendi gibi isimler askerleri el altından sürekli kışkırttı. Dolayısıyla yeniçerilerin hoşnutsuzluğu devletin zirvesindeki gerici gruplar için kusursuz bir silah oldu. Kısacası siyasi güç savaşı ve reform karşıtlığı isyanın ana zeminini hazırladı.

Ağır Vergiler ve Ekonomik Boyutlar

Ancak bu isyanın arkasında sadece askeri sınıfların değil halkın da tepkisi vardı. Aksine yeni kurulan modern ordunun masrafları devlet hazinesine çok büyük yük bindirmişti. Hükümet bu harcamaları karşılamak amacıyla İrad-ı Cedid adıyla yeni bir hazine kurdu. Bu amaçla tütün, kahve ve buğday gibi temel tüketim mallarına çok ağır ek vergiler getirdiler.

Paranın değer kaybetmesi ve yükselen vergiler İstanbul halkını ekonomik olarak canından bezdirdi. Bu nedenle geçim sıkıntısı çeken esnaf ve yoksul kitleler de yeniçerilerin safına katıldı. Nitekim ekonomik adaletsizlik reformların toplumsal tabanda destek bulmasını tamamen engelledi.

Toplumsal Boyutlar ve Başkentte Reform Karşıtı Terör

Ayaklanma İstanbul’un toplumsal hayatında tam anlamıyla büyük bir terör dönemi doğurdu. Çünkü Kabakçı Mustafa’nın peşine takılan isyancılar şehirdeki tüm yenilikçi devlet adamlarını katlettiler. Batı tarzı kıyafet giyen veya Fransızca konuşan aydınlar sokaklarda hedef haline geldi. Sonunda isyancılar sarayın kapısına dayanarak padişahtan Nizam-ı Cedid ordusunun kaldırılmasını talep ettiler.

Sultan III. Selim kan dökülmesini önlemek amacıyla kendi kurduğu orduyu resmen lağvetti. Buna rağmen asiler tatmin olmadı ve padişahı tahttan indirerek yerine IV. Mustafa’yı geçirdiler. Sonuç olarak radikal bir grubun başlattığı şiddet eylemleri toplumsal barışı ve aydınlanma hareketini yok etti.

Siyasi Sonuçlar ve Alemdar Mustafa Paşa Dönemi

İsyan başarıya ulaşmış gibi görünse de peşinden çok daha büyük siyasi krizler getirdi. Çünkü Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa sadık ordusuyla İstanbul’a yürüyerek şehri bastı. Amaç III. Selim’i yeniden tahta çıkarmaktı fakat isyancılar eski padişahı sarayda feci şekilde katletti.

Bunun üzerine Alemdar Mustafa Paşa tahta Sultan II. Mahmud’u çıkarmak zorunda kaldı. Ancak bu kanlı tecrübe yeni padişahın zihninde çok büyük bir ders olarak yer etti. Bu nedenle II. Mahmud ileride mutlak otoritesini kurarken yeniçeri ocağını tamamen ortadan kaldıracaktı.

Akademik Açıdan Kabakçı Mustafa İsyanı

Modern tarihçiler Kabakçı Mustafa İsyanı’nı sıradan bir asker ayaklanması olarak görmezler. Örneğin Bernard Lewis gibi uzmanlar bu olayı ilerici ve gerici güçlerin ilk büyük çatışması sayar. Oysa klasik muhafazakar anlatılar bu krizi sadece vergilerin getirdiği bir halk patlaması olarak yorumlar.

Buna rağmen her iki akademik bakış da çok net bir ortak noktada buluşur. Çünkü bu isyan Osmanlı’da yenilik yapmanın ne kadar tehlikeli olduğunu gösteren en büyük kanıttır. Sonuç olarak 1807 darbesi anlaşılmadan Tanzimat Dönemi’ne giden zorlu kararların mantığını kavramak imkansızdır.